Problem metalepsy. Od tropu do konceptu

Dariusz Pawelec

doi:10.32798/pflit.961

Opublikowane: 2023-06-25

Nr 13 (16) (2023)

Problem metalepsy. Od tropu do konceptu

Dariusz Pawelec

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.961

Abstrakt

Pojęcie metalepsy odrodziło się w dyskursie teoretycznym oraz krytycznoliterackim jako efekt recepcji publikacji GérardaGenette’a z 1972 r.O swoistej modzie na ten trop mogłaby świadczyć liczba publikacji, w językach angielskim, francuskim czy niemieckim, szczególnie po rozwinięciuprzez Genette’a swojego konceptu w roku 2004. W istocie mówimy w tym wypadku o zastosowaniu – „aneksji” przez narratologię pojęcia z zakresu retoryki.W tym samym czasie termin jest rzadko używany poza tym obszarem. Leksykony i słowniki albo go pomijają, albo definiują, dość pobieżnie, w ślad za jednym z nurtów wykładni retorycznej, jako odmianę metonimii. Niemal równolegle z Genette’em wprowadzili metalepsę do swojego dyskursu, inspirowani filozofią języka Friedricha Nietzschego, przedstawiciele dekonstrukcjonizmu: Paul de Man, Harold Bloom i Joseph Hillis Miller. Ich pomysły teoretyczne oraz interpretacje sięgające po pierwotny, retoryczny sens metalepsy, demonstrujące jej niezależną, a nawet dominującą pozycję w systemie tropów, jako „figury figur” i jednego z master tropes, okazały się zdecydowanie mniej wpływowe od konceptu narratologicznego. Autor artykułu, analizując zmienne w czasie dzieje pojęcia, spychanego na marginesy typologii z racji przypisywanej mu funkcji „figury granicznej”, stawia tezę o wciąż niewykorzystanym retorycznym potencjale tego tropu. Podążanie tą zaniedbaną ścieżką prowadzi do metalepsy jako oryginalnej procedury poznawczej, w której, w ślad za niedostrzeganym dotąd modelem asocjacji umysłowej, typem wyobraźni, możemy opisać szczególną dyspozycję podmiotu i strukturę świadomości.

Słowa kluczowe:

metalepsa, narratologia, dekonstrukcjonizm, tropy główne, odwrócenie chronologiczne

Podobne artykuły

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Pawelec, D. (2023). Problem metalepsy. Od tropu do konceptu. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (13 (16), 17–31. https://doi.org/10.32798/pflit.961

Cited by / Share

Bibliografia

Bartczak, Kacper, Mowa przejęta nicością: retoryczne postawy wobec Nietzscheańskiego żywiołu nicości w poetyce Wallace’a Stevensa i Jarosława Marka Rymkiewicza, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2017, nr 2, s. 33–75.
Google Scholar

Bloom, Harold, A map of misreading, New York 2003 [I wyd. 1975].
Google Scholar

Bloom, Harold, Mapa przekrzywień, tłum. A. Lipszyc, „Literatura na Świecie” 2003, nr 9–10, s. 5–31.
Google Scholar

Buchanan, Ian, ‘Metalepsis’, w: idem, A Dictionary of Critical Theory, https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199532919.001.0001/acref-9780199532919 (d.d. 6.01.2022).
Google Scholar

Dällenbach, Lucien, Le récit spéculaire. Essai sur la mise en abyme, Paris 1977.
Google Scholar

Genette, Gérard, Figures III, Paris 1972.
Google Scholar

Genette, Gérard, Métalepse. De la figure à la fiction, Paris 2004.
Google Scholar

Hanebeck, Julian, Understanding Metalepsis. The Hermeneutics of Narrative Transgression, Berlin 2017.
Google Scholar

Herman, David, Toward a Formal Description of Narrative Metalepsis, „Journal of Literary Semantics” 1997, Vol. 26, No. 2, s. 132–152.
Google Scholar

Hollander, John, The Figure of Echo: A Mode of Allusion in Milton and after, Berkeley 1981.
Google Scholar

Kaczyńska, Barbara, Metafikcja a realizm iluzyjny w „Serii niefortunnych zdarzeń” Lemony’ego Snicketa i jej serialowej adaptacji, „Dzieciństwo. Literatura i Kultura” 2019, nr 1(1), s. 109–129.
Google Scholar

Karkiewicz, Magdalena Amelia, Metalepsa jako strategia narracyjna w dziełach literackich i filmowych (analiza zjawiska na wybranych przykładach), „Załącznik Kulturoznawczy” 2015, nr 2, s. 384–475.
Google Scholar

Kłosińska-Nachin, Agnieszka, Miguel de Unamuno. Pomiędzy fikcją a rzeczywistością, „Przestrzenie Teorii” 2007, nr 7, s. 97–104.
Google Scholar

Kopaliński, Władysław, ‘Metalepsja’, w: idem, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa 2000 [I wyd. 1967].
Google Scholar

Korolko, Mirosław, Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1998 [I wyd. 1990].
Google Scholar

Lausberg, Heinrich, Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze, tłum., oprac. i wstęp A. Gorzkowski, Bydgoszcz 2002.
Google Scholar

Maj, Krzysztof M., Wymiary transfikcjonalności, „Przestrzenie Teorii” 2018, nr 30, s. 147–166.
Google Scholar

Malina, Debra, Breaking the Frame: Metalepsis and the Construction of the Subject, Columbus 2002.
Google Scholar

Man, Paul de, Nietzsche’s Theory of Rhetoric, „Symposium” 1974, Vol. 28, Iss. 1, s. 33–51.
Google Scholar

Marlowe, Christopher, Doktor Faustus, tłum. J. S. Sito, w: Dramat elżbietański, t. 1, wyb. I. Lasoniowa, tłum. K. Berwińska et al., Warszawa 1989.
Google Scholar

Marlowe, Christopher, Tragiczna historia doktora Fausta, tłum. J. Kydryński, Kraków 1982.
Google Scholar

Marlowe, Krzysztof, Tragiczne dzieje doktora Faustusa. Tragedia, tłum. J. Kasprowicz, Lwów 1908.
Google Scholar

McHale, Brian, Postmodernist Fiction, London 1987.
Google Scholar

‘Metalepsis’, Collins English Dictionary, www.collinsdictionary.com (d.d. 6.01.2022).
Google Scholar

‘Metalepsis’, Merriam-Webster, www.merriam-webster.com (d.d. 6.01.2022).
Google Scholar

‘Μμετάληψις’, w: F. Montanari, The Brill Dictionary of Ancient Greek, ed. M. Goh, Ch. Schroeder, Leiden 2018.
Google Scholar

‘Metalepsis’, w: The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, ed. J. A. Cuddon, London 1997.
Google Scholar

Miller, Joseph Hillis, The Linguistic Moment: From Wordsworth to Stevens, Princeton 2014 [I wyd. 1985].
Google Scholar

Möllendorff, Peter von, ‘Metalepsis’, Oxford Classical Dictionary, https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-8231 (d.d. 6.01.2022).
Google Scholar

Nauta, Ruurd, The Concept of ‘Metalepsis’: From Rhetoric to the Theory of Allusion and to Narratology, w: Über die Grenze: Metalepse in Text- und Bildmedien des Altertums, Herausg. U. E. Eisen, P. von Möllendorff, Berlin 2013.
Google Scholar

Nawarecki, Aleksander, Zamiast wstępu, w: Ilustrowany słownik terminów literackich. Historia, anegdota, etymologia, red. Z. Kadłubek et al., Gdańsk 2018.
Google Scholar

Nelles, William, Frameworks: Narrative Levels and Embedded Narrative, New York 1997.
Google Scholar

Nietzsche, Friedrich, Przedstawienie retoryki starożytnej, tłum. B. Baran, w: Nietzsche 1900–2000, red. A. Przybysławski, Kraków 1997.
Google Scholar

Okopień-Sławińska, Aleksandra, ‘Metalepsis’, w: Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław 2008 [I wyd. 1976].
Google Scholar

Orska, Joanna, Podróż poematu (tłumaczenie jako „tranzyt”), w: Poeci Szkoły Nowojorskiej, red. K. Bartczak, Warszawa 2018.
Google Scholar

Paszek, Paweł, Nieobecność jako źródło pisania. Niespokojni Leo Lipskiego, „Anthropos?” 2017, nr 26, s. 104–127.
Google Scholar

Pier, John, Metalepsis, w: Handbook of Narratology, ed. P. Hühn et al., Berlin 2009.
Google Scholar

Pier, John, Schaeffer, Jean-Marie, Introduction, w: Métalepses. Entorses au pacte de la représentation, éd. eidem, Paris 2005.
Google Scholar

Podbielski, Henryk, Wstęp, w: Hermogenes, Sztuka retoryczna, oprac., tłum. i koment. H. Podbielski, Lublin 2012.
Google Scholar

Quinn, Arthur, Figures of Speech. 60 ways to turn a phrase, New York 2010.
Google Scholar

Roussin, Philippe, Rhétorique de la métalepse, états de cause, typologie, récit, w: Métalepses. Entorses au pacte de la représentation, éd. eidem, Paris 2005.
Google Scholar

Ryan, Marie-Laure, Logique culturelle de la métalepse, ou la métalepse dans tous ses états, w: Métalepses. Entorses au pacte de la représentation, éd. eidem, Paris 2005.
Google Scholar

Ryczek, Wojciech, Antystrofa dialektyki. Teoria retoryczna Bartłomieja Keckermanna, Toruń 2016.
Google Scholar

Ryczek, Wojciech, Renesansowe teorie figuratywności (II): Jakub Górski, „Pamiętnik Literacki” 2017, z. 3, s. 101–119.
Google Scholar

Ryczek, Wojciech, Ut figura sit. Beda Czcigodny o tropach pisma, „Vox Patrum” 2018, t. 69, s. 573–594.
Google Scholar

Sierotwiński, Stanisław, ‘Metalepsja’, w: idem, Słownik terminów literackich, Kraków 1994 [I wyd. 1960].
Google Scholar

Statkiewicz-Zawadzka, Katarzyna, Let’s Make a Meta-movie. Metalepsy i inne gry narracyjne Spike’a Jonze’a i Charliego Kaufmana, „Kwartalnik Filmowy” 2010, nr 71–72, s. 230–246.
Google Scholar

Swoboda, Tomasz, Zakrzywienie przestrzeni reprezentacji. Parę słów o metalepsie, „Teksty Drugie” 2005, nr 5, s. 183–194.
Google Scholar

Todorov, Tzvetan, Tropy i figury [I wyd. 1967], w: Studia z teorii literatury. Archiwum przekładów „Pamiętnika Literackiego”, t. 2, red. K. Bartoszyński et al., Wrocław 1988.
Google Scholar

White, Hayden, Tropologia, dyskurs i rodzaje ludzkiej świadomości, tłum. A. Marciniak, w: idem, Poetyka pisarstwa historycznego, red. E. Domańska, M. Wilczyński, Kraków 2000.
Google Scholar

Wierzejska, Jagoda, „Metalepsis” jako figura autobiograficznego podmiotu, w: eadem, Retoryczna interpretacja autobiograficzna. Na przykładzie pisarstwa Andrzeja Bobkowskiego, Zygmunta Haupta i Leo Lipskiego, Warszawa 2021.
Google Scholar

Wolf, Werner, Metalepsis as a Transgeneric and Transmedial Phenomenon: A Case Study of the Possibilities of ‘Exporting’ Narratological Concepts, w: Narratology beyond Literary Criticism: Mediality, Disciplinarity, ed. J. Ch. Meister, Berlin 1988.
Google Scholar

Ziomek, Jerzy, Retoryka opisowa, Wrocław 2000 [I wyd. 1990].
Google Scholar

Dariusz Pawelec

dariusz.pawelec@us.edu.pl
https://orcid.org/0000-0002-1397-2082

Afiliacja:

Uniwersytet Śląski w Katowicach Polska

Biogram

prof. dr hab., literaturoznawca na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Śląskiego. Zajmuje się genologią, poetyką historyczną, hermeneutyką form poetyckich, edytorstwem jako formą krytyki literackiej. Jest autorem pierwszej monografii o twórczości Stanisława Barańczaka (Poezja Stanisława Barańczaka. Reguły i konteksty, 1992) oraz książki Świat jako Ty. Poezja polska wobec adresata w drugiej połowie XX wieku (2003). Opublikował liczne artykuły o poezji Nowej Fali, a także pierwszą antologię jej dokonań poetyckich (Powiedz prawdę. Antologia poezji pokolenia ’68, 1990) oraz monograficzne opracowanie wyboru polemik i manifestów („Powinna być nieufnością”. Nowofalowy spór o poezję, 2020). Jest autorem książki o poezjiWitoldaWirpszy (2013) oraz edytorem wielu jego dzieł, w tym dotąd nieznanych, odkrytych w archiwach w Rapperswilu, Berlinie i Szczecinie: powieści Sama niewinność (2017), dramatu Umieralnia (2019), Listów z oflagu (2015) i innych.