„[...] zawiedli się na mnie, a ja na nich”. Miejsce Irzykowskiego w życiu literackim dwudziestolecia międzywojennego

Sylwia Panek

doi:10.32798/pflit.1065

Opublikowane: 2023-06-25

Nr 13 (16) (2023)

„[...] zawiedli się na mnie, a ja na nich”. Miejsce Irzykowskiego w życiu literackim dwudziestolecia międzywojennego

Sylwia Panek

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Pożytki filologiczne

https://doi.org/10.32798/pflit.1065

Abstrakt

Celem artykułu jest charakterystyka sytuacji Karola Irzykowskiego w dwudziestoleciu międzywojennym i jego paradoksalnej, bo rozgrywającej się w okolicznościach nadzwyczajnej aktywności krytyka, samotności. Znajdującą dziennikową dokumentację frustrację i gorycz krytyka pokazano jako skutek towarzyskich i zawodowych rozczarowań (kulisy rozstań z czasopismami literackimi, sposób funkcjonowania Irzykowskiego w PAL, niepowodzenia na rynku nagród literackich, niesatysfakcjonująca praca stenografisty sejmowego). Dialektykę wyizolowania i zaangażowania przedstawiono natomiast jako konsekwencję cech osobowościowych Irzykowskiego oraz koncepcji krytyki literackiej, opartej na postulacie bezlitosnej demaskacji myślowych przesądów i wypracowanej przez niego już w okresie młodopolskim, jak również konieczną odpowiedź na epistemologiczne i etyczne podstawy światopoglądu klerka (bezwzględny postulat dążenia do prawdy, dyrektywa obnażania obłudnych kryteriów budowania rankingów popularności i uznania). W artykule zaprezentowano stosowane przez Irzykowskiego oraz jego oponentów inwektywy i obelgi, będące świadectwem pełnego ekspresji, wyrazistego i bezceremonialnego stylu krytyki literackiej okresu międzywojennego. Recepcję stylu pisarskiego i sposobu myślenia Irzykowskiego w dwudziestoleciu międzywojennym wskazano jako źródło negatywnej legendy autora Walki o treść.

Słowa kluczowe:

Karol Irzykowski, krytyka literacka, spory krytycznoliterackie, polemiki dwudziestolecia międzywojennego, izolacja, samotność, zaangażowanie, outsider

Podobne artykuły

1 2 3 4 5 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Panek, S. (2023). „[.] zawiedli się na mnie, a ja na nich”. Miejsce Irzykowskiego w życiu literackim dwudziestolecia międzywojennego. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (13 (16), 239–255. https://doi.org/10.32798/pflit.1065

Cited by / Share

Bibliografia

Braun, Mieczysław, Pan Irzykowski przedstawił się, „Nasz Przegląd” 1937, nr 244, s. 7.
Google Scholar

Dworski, Stefan, Czy to koniec Irzykowskiego?, „Czarno na Białym” 1937, nr 16, s. 10.
Google Scholar

Faron, Bolesław, Stefan Kołaczkowski jako krytyk i historyk literatury, Wrocław 1976.
Google Scholar

Fik, Ignacy, Dwadzieścia lat literatury polskiej (1918–1939), Kraków 1939.
Google Scholar

Gałczyński, Konstanty Ildefons, Hypermambrenocentroviceversapterodaktylomaniohipolitoapudankylochondromofizm, czyli Rzecz o Karolu Irzykowskim, „Kwadryga” 1928, nr 5, s. 21.
Google Scholar

Głowala, Wojciech, Sentymentalizm i pedanteria. O systemie estetycznym Karola Irzykowskiego, Wrocław 1972.
Google Scholar

Grubiński, Wacław, But albo nie but, „ABC” 1927, nr 97, s. 4.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Akademicy polscy milczą, „Głos Poranny” 1933, nr 320, „Dodatek Społeczno-Literacki”, s. 277.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Armata strzelająca słowami honoru, „Pion” 1934, nr 11, s. 9.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Burmistrz marzeń niezamieszkanych; Wstęp, w: idem, Słoń wśród porcelany. Lżejszy kaliber, oprac. Z. Górzyna, Kraków 1976.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Chwila polemiczno-literacka, „Robotnik” 1933, nr 247, s. 3; nr 249, s. 4.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Dziennik, oprac. B. Górska, t. 1: 1891–1897, Kraków 1998; t. 2: 1916–1944, Kraków 2001.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Głos z niedoszłej ankiety, „Pion” 1934, nr 51, s. 7.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Głupstwo szczelnie zamknięte, „Robotnik” 1927, s. 355.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Hejże na kibica, „Podbipięta” 1937, nr 44, s. 3; nr 45, s. 3.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, JKB-Demon, „Robotnik” 1929, nr 264, s. 2.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Jubileusz mojego grzechu, „Pion” 1938, nr 11, s. 1–2.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Julian Tuwim, laureat Nagrody Literackiej Łodzi, „Pobudka” 1928, nr 21, s. 9–10.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Listy 1897–1944, zebr. i oprac. B. Winklowa, Kraków 1998.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Nie wtykaj nosa do cudzej garderoby!, „Prosto z Mostu” 1935, nr 16, s. 11.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, O perfidii. Monografia psychologiczno-społeczna, „Skamander” 1923, z. 10/12, s. 222.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Oświadczenie, „Pion” 1934, nr 44, s. 8.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Oświadczenie, „Wiadomości Literackie” 1932, nr 44, s. 6.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Oświadczenie w sprawie nagrody, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 29, s. 6.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Pałuba. Sny Marii Dunin, oprac. A. Budrecka, Wrocław 1981.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Paszportyzm, „Pion” 1934, nr 43, s. 6.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Pisma rozproszone, oprac. J. Bahr, t. 1: 1897–1922, Kraków 1998; t. 2: 1923–1931, Kraków 1999; t. 3: 1932–1935, Kraków 1999; t. 4: 1936–1939. Ze spuścizny rękopiśmiennej, Kraków 1999.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Pisma teatralne, t. 3: 1930–1933. Recenzje i felietony, oprac. J. Bahr, Kraków 1995.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Polemika. Wymuszanie pieszczot publicznych, „Droga” 1936, nr 1, s. 89–91.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Racje P. Z. Nowakowskiego, „Gazeta Polska” 1933, nr 354, s. 8.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Teatr Narodowy: „Dzień jego powrotu”, dramat w trzech aktach Zofii Nałkowskiej, „Robotnik” 1931, nr 140, s. 4; nr 141, s. 4; nr 142, s. 4.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Tertium datur!, „Wiadomości Literackie” 1933, nr 50, s. 3.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Udział Żydów w literaturze polskiej, „Kurier Poranny” 1937, nr 224, s. 8.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Walka o treść. Studia z literackiej teorii poznania. Beniaminek, oprac. A. Lam, Kraków 1976.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, W skórze akademika, „ABC” 1933, nr 310, s. 6.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Wychowanie woli, w: idem, Czyn i słowo oraz Fryderyk Hebbel jako poeta konieczności. Lemiesz i szpada przed sądem publicznym. Prolegomena do charakterologii, wstęp A. Lam, oprac. Z. Górzyna, Kraków 1980.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Wywiad na księżycu Karola Irzykowskiego z samym sobą, „Wiadomości Literackie” 1925, nr 5, s. 1.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Zaoczny pojedynek, „Antena” 1933, nr 11, s. 1, 3.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Ze studiów chemicznych: „To jest życie” – „Tylko nie robić awantur!” – „Nie generalizować”, „Trybuna” 1921, nr 43, s. 11.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Z naturą przeciw naturze, „Prosto z Mostu” 1935, nr 39, s. 3.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Żyd jest to Polak z rezerwą, „Kurier Poranny” 1937, nr 222, s. 8.
Google Scholar

Jellenta, Cezary, „Walka o treść”. Nowa książka Irzykowskiego, „Epoka” 1929, nr 167, s. 2.
Google Scholar

Kaden-Bandrowski, Juliusz, Łuk. Powieść współczesna, Warszawa 1919.
Google Scholar

Kanfer, Marian, Wstyd, że to p. Irzykowski, „Nowy Dziennik” 1937, nr 228, s. 5–6.
Google Scholar

Kubacki, Wacław, Glossa krytyczna o Irzykowskim, „Wiadomości Literackie” 1938, nr 26, s. 5.
Google Scholar

Kurek, Jalu, „Życie wałkońskie” oraz – o poezji awangardy, „Pion” 1934, nr 35, s. 8.
Google Scholar

Lam, Andrzej, Irzykowski po latach, „Przegląd Humanistyczny” 1958, nr 2, s. 130–143.
Google Scholar

Lichański, Stefan, Klerk heroiczny. Wspomnienia o Karolu Irzykowskim, oprac. B. Winklowa, Kraków 1976.
Google Scholar

Löw, Chaim, Demaskuję Irzykowskiego?, „Ster. Tygodnik Żydowski dla Spraw Polityki i Kultury” 1937, nr 35, s. 5.
Google Scholar

Miller, Jan Nepomucen, O niezrozumiałej zarozumiałości arcyzrozumialstwa, „Wiadomości Literackie” 1924, nr 45, s. 2.
Google Scholar

Miller, Jan Nepomucen, Pogromca Maurów w zagrożonej Grenadzie, „Wiadomości Literackie” 1927, nr 38, s. 2.
Google Scholar

Mortkowicz-Olczakowa, Hanna,O Karolu Irzykowskim, w: Klerk heroiczny. Wspomnienia o Karolu Irzykowskim, oprac. B. Winklowa, Kraków 1976.
Google Scholar

Nałkowska, Zofia, Dzienniki, t. 4: 1930–1939, cz.1: 1930–1934, oprac. i wstępH. Kirchner, Warszawa 1988.
Google Scholar

Nycz, Ryszard, Wynajdywanie porządku. Karola Irzykowskiego koncepcje krytyki i literatury, w: idem, Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie, Kraków 1997.
Google Scholar

Panek, Sylwia, Krytyk w przestrzeniach literatury i filozofii. O młodopolskich wypowiedziach polemicznych Karola Irzykowskiego, Poznań 2006.
Google Scholar

Pieńkowski, Stanisław, K. Irzykowski wyleczony z filosemityzmu, „Warszawski Dziennik Narodowy” 1937, nr 225, s. 5.
Google Scholar

Pieńkowski, Stanisław,Wmącie i w chomącie, „Myśl Narodowa” 1929, nr 29, s. 5–8.
Google Scholar

Przyboś, Julian, Terminus a quo..., „L’Art Contemporain. Sztuka Współczesna” 1930, nr 2, s. 78.
Google Scholar

Rusinek, Michał, Plotki z PAL, w: Klerk heroiczny. Wspomnienia o Karolu Irzykowskim, oprac. B. Winklowa, Kraków 1976.
Google Scholar

Skiwski, Jan Emil, Klerk-kibic, „Podbipięta” 1937, nr 42, s. 3.
Google Scholar

Skiwski, Jan Emil, Problemat Irzykowskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1933, nr 13, s. 247–248.
Google Scholar

Słonimski, Antoni, Alfabet wspomnień, Warszawa 1989.
Google Scholar

Słonimski, Antoni, Kronika tygodniowa, „Wiadomości Literackie” 1931, nr 32, s. 4; 1932, nr 41, s. 6; 1932, nr 54, s. 10; 1933, nr 16, s. 6; 1935, nr 13, s. 8.
Google Scholar

Stern, Anatol, Kolekcja dusz, w: Klerk heroiczny. Wspomnienia o Karolu Irzykowskim, oprac. B. Winklowa, Kraków 1976.
Google Scholar

Terlecki, Tymon, Niełatwy żywot, „Pion” 1938, nr 24/25, s. 1.
Google Scholar

Troczyński, Konstanty, Dlaczego Irzykowski nie jest popularny?, „Dziennik Poznański” 1934, nr 41, s. 2.
Google Scholar

Winklowa, Barbara, Karol Irzykowski. Życie i twórczość, t. 2–3, Kraków 1992–1994.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Dzieła zebrane, t. 9: „Teatr” i inne pisma o teatrze, oprac. J. Degler, Warszawa 1995.
Google Scholar

Wyka, Kazimierz, Ciągle krytyka, „Marchołt” 1935, nr 2, s. 368.
Google Scholar

Sylwia Panek

sylwia.panek@amu.edu.pl
https://orcid.org/0000-0002-2332-7490

Afiliacja:

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Polska

Biogram

literaturoznawczyni, dr hab., pracuje w Instytucie Filologii Polskiej UAM. Autorka książek: Krytyk w przestrzeniach literatury i filozofii. O młodopolskich wypowiedziach polemicznych Karola Irzykowskiego (2006), Spór o „niezrozumialstwo” w dwudziestoleciu międzywojennym (2018), Mosty Karola Irzykowskiego (2019). Inicjatorka i redaktor naukowa serii wydawniczej „Polemika Krytycznoliteracka w Polsce”.