„Prozodia starożytna”, „wiersze miarowe” i Norwidowskie recitativa

Agata Seweryn

doi:10.32798/pflit.1025

Opublikowane: 2023-06-25

Nr 13 (16) (2023)

„Prozodia starożytna”, „wiersze miarowe” i Norwidowskie recitativa

Agata Seweryn

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.1025

Abstrakt

Rozprawa poświęcona jest dawnej refleksji teoretycznoliterackiej na temat prozodii tekstu literackiego oraz – rozpatrywanej pod tym kątem – praktyce polskich pisarzy przełomu oświeceniowo-romantycznego (Józefa Franciszka Królikowskiego, Stanisława Okraszewskiego) i dojrzałego romantyzmu (Cypriana Norwida). Wychodząc od wczesnych sporów o sylabotonizm, łączonych wówczas z „muzycznością” poezji, autorka pokazuje dwa dominujące ujęcia tej problematyki: klasycystyczne, stawiające za wzór prozodię starożytną, nawiązujące do ideałów melopoesis, lokujące lirykę w kontekście muzyki i retoryki, oraz sentymentalno-romantyczne, nawiązujące do rodzimej tradycji ludowej i średniowiecznej, dystansujące się od „retoryczności” na rzecz nowego rozumienia „liryczności”. Echa tego sporu odzywają się w Norwidowskim dyskursie, a w warstwie prozodycznej jego poezji – prowokującej melorecytatywny sposób głosowej realizacji – można dostrzec kontynuację tradycji melopoesis, w której „retoryczność” nie była stawiana w opozycji do „liryczności” tekstu.

Słowa kluczowe:

Józef Franciszek Królikowski, Stanisław Okraszewski, Cyprian Norwid, prozodia, sylabotonizm, melopoesis, recytatyw, retoryka, oda, tradycja antyczna, tradycja ludowa, oświecenie, romantyzm

Podobne artykuły

Arent Van Nieukerken, Romantyzm jenajski, Cyprian Norwid, Walter Benjamin i Friedrich Creuzer: symbol i alegoria , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 7(10) (2017): Alegorie i symbole 2
Paulina Abriszewska, Norwid – Schiller – Novalis. Komparatystycznie o „Assuncie” , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 14 (17) (2024): Autorytety
Bernadetta Kuczera-Chachulska, Mickiewicz−Słowacki. Estetyczna wartość opozycji , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Grażyna Halkiewicz-Sojak, Strona Słowackiego? − Norwid wobec tradycji wieszczów , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Olaf Krysowski, Dlaczego Słowacki „pisał Mickiewiczem”? O genezyjskim przesłaniu fragmentu epickiego [„Konrad Wallenrod”] , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Ewa Szczeglacka-Pawłowska, Agon i arcydzieło. [„Pan Baron”] Adama Mickiewicza wobec „pokusy poetyckiej á la Słowacki” , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Magdalena Siwiec, „Sytuacja” Norwida – „sytuacja” Baudelaire’a , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 11 (14) (2021): Cezury
Karol Samsel, Norwid w Czytelni Polskiej w Paryżu , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 9(12) cz.2 (2019): Biblioteki 2
Elżbieta Dąbrowicz, Stulecie Tyrmanda. Cezura w biografii publicznej pisarza , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 11 (14) (2021): Cezury
Karol Samsel, „Rozebrana”, czyli Norwidowska ballada o kresie metody alegorycznej , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 6(9) (2016): Alegorie i symbole

1 2 3 4 5 6 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Seweryn, A. (2023). „Prozodia starożytna”, „wiersze miarowe” i Norwidowskie recitativa. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (13 (16), 145–166. https://doi.org/10.32798/pflit.1025

Cited by / Share

Bibliografia

Abriszewska, Paulina, XIX-wieczna tęsknota za oralnością. Przypadek Norwida, „Studia Norwidiana” 2014, t. 32, s. 25–40.
Google Scholar

Arystoteles, Poetyka, tłum. i oprac. H. Podbielski, Wrocław 1983.
Google Scholar

Bajer, Michał, „Noc tysiączna druga” i operowa poetyka sytuacji unisono, w: Od literatury do opery i z powrotem. Studia nad estetyką teatru operowego, red. R. D.Golianek, P. Urbański, Toruń 2010.
Google Scholar

Bieńkowski, Andrzej, Ostatni wiejscy muzykanci. Ludzie, obyczaje, muzyka,Warszawa 2001.
Google Scholar

Borkowska-Rychlewska, Alina, ‘Libretto’, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Pojęcia – terminy – zjawiska – przekroje, red. J. Bachórz et al., t. 1: A–M, Toruń–Warszawa 2016.
Google Scholar

Borkowska-Rychlewska, Alina, Poema muzykalne. Studia o operze w Polsce w okresie romantyzmu, Kraków 2006.
Google Scholar

Braunschweig, Karl, Genealogy and Musica Poetica in Seventeenth- and Eighteenth-Century Theory, „Acta Musicologica” 2001, Vol. 73, s. 45–75.
Google Scholar

Budzyk, Kazimierz, Spór o polski sylabotonizm, Warszawa 1957.
Google Scholar

Buś, Marek, Jak są zrobione wykłady Norwida o Słowackim, „Colloquia Litteraria” 2017, nr 22, s. 7–33.
Google Scholar

Chlebowska, Edyta, Chlebowski, Piotr, „Blade kłosy na odłogu...” – nieznany wiersz Norwida, „Studia Norwidiana” 2016, t. 34, s. 101–124.
Google Scholar

Dambek-Giallelis, Zofia, Glosy do historii rodzinnej, „Studia Norwidiana” 2013, t. 31, s. 171–181.
Google Scholar

Danielewicz, Jerzy, Wstęp, w: Liryka starożytnej Grecji, oprac. idem, tłum. W. Appel et al., wyd. 3, Wrocław 1987.
Google Scholar

Dłuska, Maria, Józef Elsner o sylabotonizmie i o heksametrach u Mickiewicza, „Pamiętnik Literacki” 1956, z. 1, s. 102–120.
Google Scholar

Dłuska, Maria, Prace wybrane, t. 1: Odmiany i dzieje wiersza polskiego, Kraków 2001.
Google Scholar

Elsner, Józef, Rozprawa o metryczności i rytmiczności języka polskiego, szczególniej o wierszach polskich we względzie muzycznym, Warszawa 1818.
Google Scholar

Erzepki, Bolesław, komentarz do: C. Norwid, Do spółczesnych. (Oda), „Literatura i Sztuka” [dod. do „Dziennika Poznańskiego”] 1910, nr 36, s. 563.
Google Scholar

Fabianowski, Andrzej, Sonata Norwidowska, Warszawa 2019.
Google Scholar

Fijałkowski, Marcin, O geniuszu, guście, wymowie i tłumaczeniu, Kraków 1790.
Google Scholar

Fijałkowski, Marcin, O geniuszu, guście, wymowie i tłumaczeniu, w: Oświeceni o literaturze, t. 1: Wypowiedzi pisarzy polskich 1740–1800, oprac. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, Warszawa 1993.
Google Scholar

Genologia Cypriana Norwida, red. A. Kuik-Kalinowska, Słupsk 2005.
Google Scholar

Hejmej, Andrzej, Muzyczność dzieła literackiego, wyd. 2, Toruń 2012.
Google Scholar

Hejmej, Andrzej, Muzyka w literaturze. Perspektywy komparatystyki interdyscyplinarnej, Kraków 2012.
Google Scholar

Jasiński, Tomasz, Polska barokowa retoryka muzyczna, Lublin 2006.
Google Scholar

Kopczyńska, Zdzisława, Pszczołowska, Lucylla, Heksametr polski. Właściwości rytmiczne i funkcje znakowe, „Pamiętnik Literacki” 1983, z. 2, s. 165–173.
Google Scholar

Korolko, Mirosław, Poetycka retoryka Norwida, w: Dziewiętnastowieczność. Z poetyk polskich i rosyjskich XIX wieku. Prace poświęcone X Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów w Sofii, red. E. Czaplejewicz, W. Grajewski, Wrocław 1988.
Google Scholar

Kostkiewiczowa, Teresa, Oda w poezji polskiej. Dzieje gatunku, Wrocław 1996.
Google Scholar

Kowalski, Marcin, Retoryka i socjoretoryka w lekturze tekstów Nowego Testamentu, cz. 1: Retoryka i nowe podejście do tradycji ustnej, „The Biblical Annals” 2016, t. 6, nr 4, s. 611–654.
Google Scholar

Krones, Hartmut, ‘Music’, w: Encyclopedia of Rhetoric, ed. T. O. Sloane, Oxford 2001.
Google Scholar

Królikowski, Józef Franciszek, Kilka słów do piszących wierszem miarowym, „Pamiętnik Warszawski” 1818, t. 10, nr 3, s. 391–398.
Google Scholar

Królikowski, Józef Franciszek, O literaturze. Rozprawa, w której się rozważają istotne cele dzieł smaku i sposoby ich osiągnięcia tudzież co szczególniejszym przedmiotem literatury narodowej być powinno, „Pamiętnik Warszawski” 1819, t. 14, nr 1, s. 3–35.
Google Scholar

Królikowski, Józef Franciszek, O niektórych wyrazach do sztuki rymotwórczej należących, „Pamiętnik Warszawski” 1818, t. 11, nr 4, s. 484–499.
Google Scholar

Królikowski, Józef Franciszek, Prozodia polska, czyli o śpiewności i miarach języka polskiego, z przykładami w nutach muzycznych, Poznań 1821.
Google Scholar

Królikowski, Józef Franciszek, Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką, do rozszerzenia tej nauki w kraju naszym bardzo użytecznych, i o zastosowaniu poezji do muzyki, „Pamiętnik Warszawski” 1817, t. 9, nr 2, s. 145–174; nr 3, s. 249–267; nr 4, s. 377–407; 1818, t. 10, nr 1, s. 3–90; nr 2, s. 146–159; nr 3, s. 273–307; nr 4, s. 433–491.
Google Scholar

Królikowski, Józef Franciszek, Rys poetyki wedle przepisów teorii, w szczegółach z najznakomitszych autorów czerpanej, ułożony przez J. F. Królikowskiego, Doktora filozofii, Profesora języka i literatury polskiej w Królewskim Gimnazjum Poznańskim, Towarzystw Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Krakowskiego Naukowego, Warszawskiego Przyjaciół Muzyki Kościelnej i Narodowej Członka, Orderu Św. Stanisława Kawalera, Poznań 1828.
Google Scholar

Królikowski, Józef Franciszek, Uwagi nad jednozgłoskowym rymem, „Pamiętnik Warszawski” 1817, t. 8, nr 3, s. 286–297.
Google Scholar

Kulawik, Adam, Heksametr polski – arka przymierza między starymi a nowszymi systemami wersyfikacyjnymi, w: Metryka słowiańska, red. Z. Kopczyńska, L. Pszczołowska, Wrocław 1971.
Google Scholar

Kwiatkowska, Agnieszka, „Krytyka pełna ludzkości, grzeczności i rozumu”. Polemiści a nowoczesna krytyka literacka, w: eadem, Piórowe wojny. Polemiki literackie polskiego oświecenia, Poznań 2001.
Google Scholar

Kwiatkowska, Agnieszka, Podkasany rym, „Forum Poetyki” 2017, nr 7, s. 80–85.
Google Scholar

Libera, Antoni, Wstęp, w: F. Hölderlin, Co się ostaje, ustanawiają poeci. Wiersze wybrane w przekładzie Antoniego Libery, tłum. A. Libera, Kraków 2001.
Google Scholar

Lijewska, Elżbieta, Liryka w dramacie Norwida. O muzyczności „Tyrteja” i „Za kulisami”, „Studia Norwidiana” 2002–2003, t. 20–21, s. 87–100.
Google Scholar

Lijewska, Elżbieta, Norwid idzie do opery, „Studia Norwidiana” 2015, t. 33, s. 161–169.
Google Scholar

Lisecka, Małgorzata, Związki muzyki i poezji z innymi dyscyplinami filologicznymi w polskiej poezji XVII–XVIII wieku oraz w refleksji teoretycznej. Miejsca wspólne, w: eadem, Staropolska melopoesis. Słowo i muzyka w poezji polskiej 1600–1750 wobec refleksji teoretycznej, Toruń 2016.
Google Scholar

Meynet, Roland, Wprowadzenie do hebrajskiej retoryki biblijnej, tłum. K. Łukowicz, T. Kot, Kraków 2001.
Google Scholar

Mickiewicz, Adam, Konrad Wallenrod. Objaśnienia [poety], w: idem, Dzieła, red. Z. J. Nowak et al., t. 2: Poematy, oprac. W. Floryan przy współpr. K. Górskiego i C. Zgorzelskiego, Warszawa 1998.
Google Scholar

Muzyka w literaturze. Antologia polskich studiów powojennych, red. A. Hejmej, Kraków 2005.
Google Scholar

Norwid, Cyprian, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i krytycznymi uwagami opatrzył J. W. Gomulicki, t. 1–11, Warszawa 1971–1976.
Google Scholar

Nowaczyński, Tadeusz, O prozodii i harmonii języka polskiego, Warszawa 1781.
Google Scholar

Nowak-Wolna, Krystyna, Cypriana Norwida słowo i druk, „Stylistyka” 2009, t. 18, s. 113–139.
Google Scholar

Nowicka, Elżbieta, Norwid pisze operę, w: eadem, Zapisane w operze. Studia z historii i estetyki opery, Poznań 2012.
Google Scholar

Nowicka, Elżbieta, Omamienie – cudowność – afekt. Dramat w kręgu dziewiętnastowiecznych wyobrażeń i pojęć, Poznań 2003.
Google Scholar

Okraszewski, Stanisław, Myśli moje nad pracą F. K. o zastosowaniu poezji do muzyki, „Pamiętnik Warszawski” 1818, t. 10, nr 1, s. 89–102.
Google Scholar

Okraszewski, Stanisław, Panegiryk nowych, a szczęśliwie wynalezionych rymów, „Pamiętnik Warszawski” 1817, t. 8, nr 1, s. 68–69.
Google Scholar

Paczkowski, Szymon, Nauka o afektach w myśli muzycznej I połowy XVII wieku, Lublin 1998.
Google Scholar

Parafianin znad Buga do Pana St. Okraszewskiego z powodu myśli jego nad rozprawą o zastosowaniu poezji do muzyki, „Pamiętnik Warszawski” 1818, t. 10, nr 2, s. 255–258.
Google Scholar

Przybylski, Ryszard, Klasycyzm, czyli prawdziwy koniec Królestwa Polskiego, Warszawa 1983.
Google Scholar

Quintilianus, Marek Fabiusz, Kształcenie mówcy, ks. I, II, X, tłum. M. Brożek, Wrocław 1991.
Google Scholar

Rogowska, Marta, O intonacyjno-retorycznej roli Norwidowskiej interpunkcji, „Studia Norwidiana” 2012, t. 30, s. 23–38.
Google Scholar

Rousseau, Jean-Jacques, Szkic o pochodzeniu języków, tłum., wstępem i przyp. opatrzył B. Banasiak, Kraków 2001.
Google Scholar

S. P., Zdanie o myślach S. Okraszewskiego nad rozprawą J. F. Królikowskiego, okazującą potrzebę zastosowania poezji do muzyki, umieszczonych w „Pamiętniku Warszawskim” r. b. na miesiąc styczeń, k. 89, „Pamiętnik Warszawski” 1818, t. 10, nr 2, s. 247–254.
Google Scholar

Samsel, Karol, Retoryczność i „anarchiczność” zdarzeń. Trudny przypadek „Stygmatu” Cypriana Norwida, w: Norwid – interpretacje, red. T. Korpysz, Warszawa 2012.
Google Scholar

Sawicki, Stefan, Norwida walka z formą, Warszawa 1986.
Google Scholar

Seweryn, Agata, ‘Okraszewski Stanisław’, w: Słownik krytyki literackiej XIX wieku, https://nplp.pl/artykul/okraszewski-stanislaw/ (d.d. 13.07.2022).
Google Scholar

Seweryn, Agata, Spór o polską „poezję muzykalną”. Królikowski – Elsner, „Pamiętnik Literacki” 2020, z. 1, s. 19–31.
Google Scholar

Seweryn, Agata, Światłocienie i dysonanse. O Norwidzie i tradycji literackiej, Lublin 2013.
Google Scholar

Sławińska, Irena, Makowiecki, Tadeusz, Za kulisami „Tyrteja”, w: I. Sławińska, Reżyserska ręka Norwida, Kraków 1971.
Google Scholar

Sokalska, Małgorzata, Wanda – między misterium a librettem, „Studia Norwidiana” 2018, t. 36, s. 95–116.
Google Scholar

Stróżewski, Władysław, Doskonałe – wypełnienie. O „Fortepianie Szopena” Cypriana Norwida, „Pamiętnik Literacki” 1979, z. 4, s. 43–72.
Google Scholar

Stróżewski, Władysław, Wstęp, w: C. Norwid, O muzyce, oprac. W. Stróżewski, Kraków 1997.
Google Scholar

Subko, Barbara, O funkcjach łącznika w poezji Cypriana Norwida, „Studia Norwidiana” 1987–1988, t. 5–6, s. 85–100.
Google Scholar

Subko, Barbara, O Norwidowskiej sztuce stawiania kropki, w: Studia nad językiem Cypriana Norwida, red. J. Chojak, J. Puzynina, Warszawa 1990.
Google Scholar

Subko, Barbara, O podkreśleniach Norwidowskich – czyli o podtekstach metatekstu, „Studia Norwidiana” 1991–1992, t. 9–10, s. 45–64.
Google Scholar

Tomaszewski, Mieczysław, Od wyznania do wołania. Studia nad pieśnią romantyczną, Kraków 1997.
Google Scholar

Trznadel, Jacek, Czytanie Norwida. Próby, Warszawa 1978.
Google Scholar

Wieczorek, Ryszard J., „Ut cantus consonet verbis”. Związki muzyki ze słowem we włoskiej refleksji muzycznej XVI wieku, Poznań 1995.
Google Scholar

Wilson, Blake, Buelow, George J., ‘Rhetoric and Music’, w: The New Grove Dictionary of Music and Musicians, t. 21, ed. S. Sadie, London–New York 2001.
Google Scholar

Woronow, Ilona, Romantyczna idea korespondencji sztuk. Stendhal, Hoffmann, Baudelaire, Norwid, Kraków 2008.
Google Scholar

Wyka, Kazimierz, Harfa, łuk i kolumna, w: idem, Wybór pism, wstęp i oprac. P. Mackiewicz, Wrocław 2019.
Google Scholar

Zgorzelski, Czesław, Elementy „muzyczności” w poezji lirycznej, w: Prace ofiarowane Henrykowi Markiewiczowi, red. T. Weiss, Kraków 1984.
Google Scholar

Zgorzelski, Czesław, Jak doszło do kariery piosenki w poezji romantycznej?, w: idem, Zarysy i szkice literackie, Warszawa 1988.
Google Scholar

Ziołowicz, Agnieszka, Cypriana Norwida sztuka żywego słowa, „Ruch Literacki” 2017, nr 4, s. 359–376.
Google Scholar

Ziołowicz, Agnieszka, Kategoria liryczności w romantycznej refleksji o dramacie, „Ruch Literacki” 1995, nr 1, s. 293–312.
Google Scholar

Agata Seweryn

aseweryn@kul.pl
https://orcid.org/0000-0003-3818-8195

Afiliacja:

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Polska

Biogram

dr hab., prof. KUL, zatrudniona w Katedrze Literatury Oświecenia, Romantyzmu i Krytyki Artystycznej Instytutu Literaturoznawstwa KUL. Literaturoznawczyni i muzykolożka. Autorka książek: Poezja „nutami niesiona”. O muzycznej recepcji twórczości Juliusza Słowackiego (2008), Światłocienie i dysonanse. O Norwidzie i tradycji literackiej (2013), Pomiędzy światami. Studia z literatury oświecenia i romantyzmu (2017). Współredaktorka tomów Powinowactwa sztuk w kulturze oświecenia i romantyzmu (2012) oraz Tradycja retoryczna w kulturze oświecenia i romantyzmu (2016). Jej zainteresowania naukowe koncentrują się wokół literatury i kultury polskiego oświecenia i romantyzmu, komparatystyki interdyscyplinarnej – szczególnie relacji między literaturą a muzyką – tradycji retorycznej w literaturze, a także na „długim trwaniu” epok minionych w kulturze.