Demoniczna teoria kultury. „JKB-Demon” Karola Irzykowskiego i „Leon Chwistek – Demon Intelektu” Stanisława Ignacego Witkiewicza: Karol Irzykowski’s JKB-Demon and Stanisław Ignacy Witkiewicz’s Leon Chwistek – Demon Intelektu

Eliza Kącka

doi:10.32798/pflit.1021

Opublikowane: 2023-06-25

Nr 13 (16) (2023)

Demoniczna teoria kultury. „JKB-Demon” Karola Irzykowskiego i „Leon Chwistek – Demon Intelektu” Stanisława Ignacego Witkiewicza

Eliza Kącka

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Pożytki filologiczne

https://doi.org/10.32798/pflit.1021

Karol Irzykowski’s JKB-Demon and Stanisław Ignacy Witkiewicz’s Leon Chwistek – Demon Intelektu

Abstrakt

Dwa pamflety, mające w tytule demonizm – JKB-Demon Karola Irzykowskiego i Leon Chwistek – Demon Intelektu Stanisława Ignacego Witkiewicza – należą do ważnych polemik dwudziestolecia, a wśród nich: do ambitnych przedsięwzięć poznawczych. Studium relacjonuje w trybie porównawczym zmagania Irzykowskiego i Witkiewicza z przygniatającymi autokreacjami Juliusza Kadena-Bandrowskiego i Leona Chwistka. Nieprzeniknione cechy osobowości tych ostatnich, rzutujące na ich dzieła, okazują się intelektualnym wyzwaniem godnym tytułowego epitetu. Zgłębiając – oprócz dokonań swoich przeciwników – także własną odrazę i fascynację, każdy z krytyków uświadamia sobie, że ogólna znajomość natury ludzkiej jest bezradna wobec zagadki „demonizmu”. Autorka stawia tezę, że dla umysłów ukształtowanych w dyscyplinie racjonalnej schyłku XIX w. nieuchwytny okazał się fenomen osobowości antynomicznych, „proteuszowych”. Choć ów niepokojący typ osobowości zgłębiała literatura (Stawrogin Fiodora Dostojewskiego, Kurtz Josepha Conrada), autorzy pamfletów okazują się niegotowi na konfrontację z nim w realnym życiu.

Słowa kluczowe:

demonizm, pamflet, Karol Irzykowski, Stanisław Ignacy Witkiewicz, dwudziestolecie

Podobne artykuły

1 2 3 4 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Kącka, E. (2023). Demoniczna teoria kultury. „JKB-Demon” Karola Irzykowskiego i „Leon Chwistek – Demon Intelektu” Stanisława Ignacego Witkiewicza: Karol Irzykowski’s JKB-Demon and Stanisław Ignacy Witkiewicz’s Leon Chwistek – Demon Intelektu. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (13 (16), 339–354. https://doi.org/10.32798/pflit.1021

Cited by / Share

Bibliografia

Andrejew, Leonid, Myśl, tłum. M. S., Warszawa 1909.
Google Scholar

Chrobak, Karol, O poczwórnym źródle dynamiki społecznej. Filozofia społeczna Leona Chwistka, „Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej” 2019, t. 64, s. 193–222.
Google Scholar

Chwistek, Leon, Zagadnienia kultury duchowej w Polsce, Warszawa 1933.
Google Scholar

Femiak, Tomasz, O poglądach Leona Chwistka ze szczególnym uwzględnieniem wielości rzeczywistości, „Doctrina. Studia Społeczno-Polityczne” 2005, nr 2, s. 353–376.
Google Scholar

Fik, Ignacy, Literatura choromaniaków, w: idem, Wybór pism krytycznych, oprac. A.Chruszczyński, Warszawa 1961.
Google Scholar

Głowala, Wojciech, Sentymentalizm i pedanteria. O systemie estetycznym Karola Irzykowskiego, Wrocław 1972.
Google Scholar

Grzeniewski, Ludwik Bohdan, Leona Chwistka „Pałace Boga”. Próba rekonstrukcji, Warszawa 1979.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Czyn i słowo; Prolegomena do charakterologii; Ze szkoły Żeromskiego, w: idem, Czyn i słowo oraz Fryderyk Hebbel jako poeta konieczności. Lemiesz i szpada przed sądem publicznym [w sprawie St. Brzozowskiego]. Prolegomena do charakterologii, wstęp A. Lam, oprac. Z. Górzyna, Kraków 1980.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Demoniczność w twórczości Żeromskiego; JKB-Demon, w: idem, Pisma rozproszone, t. 2: 1923–1931, oprac. J. Bahr, Kraków 1999.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Sprawa niedyskrecji autorskiej [1936], w: idem, Pisma rozproszone, t. 4: 1936–1939. Ze spuścizny rękopiśmiennej, oprac. J. Bahr, Kraków 2000.
Google Scholar

Irzykowski, Karol, Walka o treść. Studium z literackiej teorii poznania (Polemika ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem), w: idem, Walka o treść. Beniaminek, oprac. A. Lam, Kraków 1976.
Google Scholar

Jakimowicz, Irena, Witkacy, Chwistek, Strzemiński. Myśli i obrazy, Warszawa 1978.
Google Scholar

Jauksz, Marcin, Krytyka dziewiętnastowiecznego rozumu. Źródła i konteksty „Pałuby” Karola Irzykowskiego, Kraków 2015.
Google Scholar

Kaden-Bandrowski, Juliusz, Łuk. Powieść współczesna, Kraków 1981.
Google Scholar

Kozicka, Dorota, Pamfletowe oblicze dwudziestowiecznej krytyki, w: „Chamuły”, „gnidy”, „przemilczacze”... Antologia dwudziestowiecznego pamfletu polskiego, wyb., wstęp i oprac. eadem, Kraków 2010.
Google Scholar

Kridl, Manfred, Antagonizm wieszczów. Rzecz o stosunku Słowackiego do Mickiewicza, Warszawa 1925.
Google Scholar

Panek, Sylwia, Mosty Karola Irzykowskiego, Poznań 2019. Słonimski, Antoni, Moje walki nad Bzdurą, Warszawa 1932.
Google Scholar

Strug, Andrzej, Wielki dzień. Kronika niedoszłych wydarzeń, Warszawa 1957.
Google Scholar

Terlecki, Tymon, Leon Chwistek, „Tygodnik Ilustrowany” 1933, nr 2, s. 29.
Google Scholar

Wiktor, Jan, Rozmowa z monumentem, „Głos Literacki” 1930, nr 3, s. 3.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Demonizm Zakopanego, w: idem, Dzieła zebrane, t. 23: Varia, oprac. J. Degler, Warszawa 2019.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Dzieła zebrane, t. 1: 622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta, oprac. A. Micińska, Warszawa 1992.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Dzieła zebrane, t. 3: Nienasycenie, oprac. J. Degler, L. Sokół, Warszawa 1992.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Leon Chwistek – Demon Intelektu; O znaczeniu intelektualizmu w literaturze; Znowu to samo aż do znudzenia, czyli o roli światopoglądu w literaturze, w: idem, Dzieła zebrane, t. 11: Pisma krytyczne i publicystyczne, oprac. J. Degler, Warszawa 1995.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Marzenia improduktywa, w: idem, Dzieła zebrane, t. 13: „Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia” i inne pisma filozoficzne (1902–1932), oprac. B. Michalski, Warszawa 2002.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Polemika z krytykami 1927 r., „Pamiętnik Teatralny” 1969, z. 3, s. 303–334.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Polemika z krytykami; Teatr. Wstęp do teorii czystej formy w teatrze, o twórczości reżysera i aktorów, dokumenty do historii walki o czystą formę w teatrze. Dodatek: o naszym futuryzmie, w: idem, Dzieła zebrane, t. 9: „Teatr” i inne pisma o teatrze, oprac. J. Degler, Warszawa 1995.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Szewcy, w: idem, Dzieła zebrane, t. 7: Dramaty III, oprac. J. Degler, Warszawa 2004.
Google Scholar

Witkiewicz, Stanisław Ignacy, Teatr. Wstęp do teorii czystej formy w teatrze, o twórczości reżysera i aktorów, dokumenty do historii walki o czystą formę w teatrze, dodatek: o naszym futuryzmie, Kraków 1923.
Google Scholar

Eliza Kącka

em.kacka@uw.edu.pl
https://orcid.org/0000-0001-9589-936X

Afiliacja:

Uniwersytet Warszawski Polska

Biogram

pracuje na stanowisku adiunkta na Wydziale Polonistyki UW (Zakład Literatury i Kultury Drugiej Połowy XIX w.). Opublikowała książki akademickie: Stanisław Brzozowski wobec Cypriana Norwida (2012) oraz Lektura jako spotkanie. Brzozowski – tekst – metoda (2017), a także książki prozatorskie: Elizje (2017), po drugiej stronie siebie (2019), Strefa zgniotu (2022). Współredaktorka antologii Poeci i poetki przekraczają granice (2011) oraz redaktorka wyborów poezji mniej współczesnej (m.in. Cypriana Norwida, Anny Świrszczyńskiej, Henryki Łazowertówny). Członkini Zarządu Głównego TLiAM. Stała współpracowniczka „Tygodnika Powszechnego”.