Zmiany składniowe w wybranych konstrukcjach z bezokolicznikiem w średniowiecznej polszczyźnie

Agnieszka Słoboda

doi:10.32798/pf.1190

Opublikowane: 2023-12-16

Tom 78 (2023)

Zmiany składniowe w wybranych konstrukcjach z bezokolicznikiem w średniowiecznej polszczyźnie

Agnieszka Słoboda

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.1190

Abstrakt

W artykule omówiono zmiany składniowe konstrukcji z bezokolicznikiem jako podmiotem zdania w języku staropolskim. Struktury, takie jak powyszyć słuszno Syna Człowieczego, nie zostały dogłębnie zbadane w polskich badaniach historycznych. Krystyna Pisarkowa rolę bezokolicznika w takich konstrukcjach interpretowała jako jedyny podmiot formalny zdania bezosobowego. Według Barbary Bartnickiej we współczesnej polszczyźnie bezokolicznik w takich zestawieniach nie powinien być traktowany jako podmiot, lecz jako element analitycznego orzeczenia modalnego w zdaniach bezpodmiotowych, ze względu na semantyczne ograniczenia orzeczników. Zmiana syntaktyczna prowadząca do takiej interpretacji była wypadkową kilku procesów. Wskazując je, autorka odwołuje się do hipotezy Harrisa i Campbella, że istnieją trzy podstawowe mechanizmy zmiany składniowej: zapożyczenie, ekstensja i reanaliza.

Słowa kluczowe:

zapożyczenie, ekstensja, reanaliza, podmiot, bezosobowość

Podobne artykuły

Ilona Kulak, Co o zwyczajach żywieniowych mieszkańców wsi podhalańskich mówią ludowe nazwy roślin? , Prace Filologiczne: Tom 77 (2022)
Mladen Uhlik, Andreja Žele, Zmienność w walencji słoweńskich czasowników: porównanie z językiem chorwackim i rosyjskim , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Słoboda, A. (2023). Zmiany składniowe w wybranych konstrukcjach z bezokolicznikiem w średniowiecznej polszczyźnie. Prace Filologiczne, 78, 375–387. https://doi.org/10.32798/pf.1190

Cited by / Share

Bibliografia

Bartnicka, B. (1982). Funkcje syntaktyczno-składniowe bezokolicznika we współczesnej polszczyźnie. Wrocław: Ossolineum.
Google Scholar

Dubisz, S. (2007). Wpływ łaciny na język polski, Poradnik Językowy, 5, 3–13.
Google Scholar

Dubisz, S. (2008). Rola łaciny w dziejach polszczyzny, W: S. Dubisz, I. Stąpor (red.), Wielojęzyczność. Kontakty językowe w rozwoju kultur słowiańskich (407–426), Pułtusk: Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora.
Google Scholar

Harris, A.C., Campbell, L. (1995). Historical Syntax in Cross-Linguistic Perspective. Cambridge: Cambridge University Press.
Google Scholar

Klemensiewicz, Z., Lehr-Spławiński, T., Urbańczyk, S. (1955). Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: PWN.
Google Scholar

Krążyńska, Z., Mika, T., Słoboda, A. (2015). Składnia średniowiecznej polszczyzny. Konteksty – metody – tendencje. Poznań: Wydawnictwo „Rys”.
Google Scholar

Marle, Jaap van. (2003). Elite-Governed vis-à-vis Non-Elite-Governed Contact Situations. In: B.D. Joseph, J. DeStefano, N.G. Jacobs, and I. Lehiste (eds), When Languages Collide: Perspectives on Language Conflict, Language Competition, and Language Coexistence (122–137). Columbus: The Ohio State University Press.
Google Scholar

Masłej, D. (2020). Jak rodził się średniowieczny tekst. Tak zwane Kazania augustiańskie w perspektywie historycznojęzykowej. Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”.
Google Scholar

Masłej, D. (2022). Dwujęzyczność średniowiecznego tekstu. Rękopis Michała z Janowca na tle innych zachowanych zabytków polsko-łacińskich. W: A. Słoboda, M. Kuźmicki (red.), Język staropolskich tekstów. Nowe odczytania, analizy, interpretacje (85–105). Poznań: Wydawnictwo „Rys”. DOI:10.48226/978-83-67287-52-4
Google Scholar

Pisarkowa, K. (1984). Historia składni języka polskiego. Wrocław: Ossolineum.
Google Scholar

Rutkowski, P. (2006). On How Language Coexistence May Influence Syntax: Elite-governed Change of Word Order in Polish Adjectival Expressions, Proceedings from the Annual Meeting of the Chicago Linguistic Society, Volume 42, Number 2, 141–151.
Google Scholar

Rojszczak-Robińska, D. (2016). Staropolskie pasje: Rozmyślanie przemyskie, Sprawa chędoga, Karta Rogawskiego. Źródła – język – fabuła. Poznań: Wydawnictwo „Rys”.
Google Scholar

Rojszczak-Robińska, D. (2018). Łacińskie źródła jako kontekst badań historycznojęzykowych, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 74, 81–92.
Google Scholar

Safarewicz, J. (1950). Gramatyka historyczna języka łacińskiego. Część II. Składnia. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
Google Scholar

Safarewicz, J. (1972). Wpływ łaciński na system gramatyczny polszczyzny. W: J. Zalewski (red.), Symbolae Polonicae in honorem Stanislai Jodłowski (145–150). Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Siatkowska, E. (1989). Historia wpływów łacińskich w językach zachodniosłowiańskich, Poradnik Językowy, 4, 229–239.
Google Scholar

Siatkowska, E. (1992). Rola wpływów obcych w rozwoju języka na przykładzie wpływu łaciny na język czeski i polski. W: K. Handke (red.), Słowiańskie pogranicze językowe. Zbiór studiów (141–145). Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Google Scholar

Siwińska, M. (2015). Rozmyślanie przemyskie a Vita rhythmica. Korzystanie z łacińskich konstrukcji gramatycznych. W: K. Borowiec, D. Masłej, O. Ziółkowska (red.), Juwenalia historycznojęzykowe 1 (111–131). Poznań: Wydawnictwo „Rys”.
Google Scholar

Słoboda, A. (2012). Liczebnik w grupie nominalnej średniowiecznej polszczyzny. Semantyka i składnia. Poznań: Wydawnictwo „Rys”.
Google Scholar

Słoboda, A. (2014). Oddziaływanie łaciny i czeszczyzny na składnię liczebników w średniowiecznej polszczyźnie, Prace Filologiczne, LXV, 387–402.
Google Scholar

Słoboda, A. (2021). Wpływ dwujęzyczności na kształtowanie się urzędowej odmiany języka – na przykładzie średniowiecznych wielkopolskich rot sądowych, Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, 28 (1), 143–152. DOI:10.14746/pspsj.2021.28.1.10
Google Scholar

Słoboda, A. (2022). The influence of Latin on the syntax of Old Polish numerals. In I. Mendoza, S. Birzer (eds), Diachronic Slavonic Syntax. Traces of Latin, Greek and Church Slavonic in Slavonic Syntax (37–52). Berlin: De Gruyter. DOI:10.1515/9783110651331-003
Google Scholar

Twardzik, J., Twardzik, W. (1976). Łaciński ablativus absolutus w polskich XV-wiecznych przekładach Biblii. W: S. Urbańczyk, J. Basara, K. Rymut (red.), Studia z polskiej składni historycznej I (41–69). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Google Scholar

Wikarjak, J., Wikarjak, T. (2019). Gramatyka opisowa języka łacińskiego, wyd. 4. Warszawa: PWN.
Google Scholar

Wolanin, H. (2015). Gramatyka opisowa klasycznej łaciny w ujęciu strukturalnym. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Google Scholar

WYKAZ ŹRÓDEŁ
Google Scholar

BZ – Biblia królowej Zofii, W: Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna, red. W. Twardzik i in., Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2006.
Google Scholar

Com – Comestor, Historia scholastica, ed. Staropolskie apokryfy Nowego Testamentu powstała w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki pt. Początki języka polskiego i kultury religijnej w świetle średniowiecznych apokryfów Nowego Testamentu. Uniwersalne narzędzie do badań polskich tekstów apokryficznych (nr 2017/26/E/HS2/00083), pod kierownictwem prof. UAM dr hab. Doroty Rojszczak-Robińskiej (https://apocrypha.amu.edu.pl/texts).
Google Scholar

Dział – Kodeks Działyńskich, W: Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna, red. W. Twardzik i in., Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2006.
Google Scholar

EwZam – Ewangeliarz Zamojskich, W: Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna, red. W. Twardzik i in., Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2006.
Google Scholar

KazPras – Kazanie praskie, W: Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna. Red. W. Twardzik i in. Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2006.
Google Scholar

KGn – Kazania gnieźnieńskie, W: Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna. Red. W. Twardzik i in. Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2006.
Google Scholar

Naw – Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, tzw. Książeczka Nawojki, Korpus tekstów staropolskich IJP PAN, https://ijp.pan.pl/wp-content/uploads/2018/10/EwZam.pdf (dostęp 15.11.2022).
Google Scholar

OrtMac – Ortyle z rękopisu Biblioteki Baworowskich tzw. Maciejowskiego, W: Biblioteka zabytkow polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna. Red. W. Twardzik i in. Instytut Języka Polskiego PAN, Krakow 2006.
Google Scholar

OrtOssol – Ortyle z rękopisu Biblioteki Ossolińskich, W: Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna. Red. W. Twardzik i in. Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2006.
Google Scholar

PF – Psałterz Floriański, W: Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna. Red. W. Twardzik i in. Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2006.
Google Scholar

RP – Rozmyślanie przemyskie, ed. Staropolskie apokryfy Nowego Testamentu powstała w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki pt. Początki języka polskiego i kultury religijnej w świetle średniowiecznych apokryfów Nowego Testamentu. Uniwersalne narzędzie do badań polskich tekstów apokryficznych (nr 2017/26/E/HS2/00083), pod kierownictwem prof. UAM dr hab. Doroty Rojszczak-Robińskiej (https://apocrypha.amu.edu.pl/texts).
Google Scholar

Sul – Kodeks Suleda, W: Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego. Edycja elektroniczna. Red. W. Twardzik i in. Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2006.
Google Scholar

VR – Vita rhythmica, ed. Staropolskie apokryfy Nowego Testamentu powstała w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki pt. Początki języka polskiego i kultury religijnej w świetle średniowiecznych apokryfów Nowego Testamentu. Uniwersalne narzędzie do badań polskich tekstów apokryficznych (nr 2017/26/E/HS2/00083), pod kierownictwem prof. UAM dr hab. Doroty Rojszczak-Robińskiej (https://apocrypha.amu.edu.pl/texts).
Google Scholar