Uwagi o sytuacji języka polskiego na „białoruskim” Polesiu na początku XX wieku w świetle powieści „Puszcza” Józefa Weyssenhoffa

Magdalena Płusa

doi:10.32798/pf.1092

Opublikowane: 2023-12-16

Tom 78 (2023)

Uwagi o sytuacji języka polskiego na „białoruskim” Polesiu na początku XX wieku w świetle powieści „Puszcza” Józefa Weyssenhoffa

Magdalena Płusa

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.1092

Abstrakt

Celem artykułu jest zasygnalizowanie sytuacji języka polskiego – elementu polskiej kultury duchowej – w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku na Polesiu na podstawie informacji wprowadzonych przez Józefa Weyssenhoffa do powieści Puszcza. Utwór zamykający tzw. cykl litewski poświęcony został „białoruskiemu Polesiu”. Powieściowe wydarzenia rozgrywają się na obszarze byłego powiatu mozyrskiego w dorzeczu rzeki Ptycz, a więc samym sercu Polesia. Ale Puszcza stanowi nie tylko bardzo plastyczny obraz tej krainy. Autor tekstu słynący ze swej kronikarskiej dokładności w odwzorowywaniu realiów kresowych zawarł w powieści wiele interesujących faktów dotyczących funkcjonującej tu od wieków polskiej tradycji i polskiego języka. Powieść dostarcza cennych informacji na temat kondycji polskości i zróżnicowania polszczyzny pod względem jakościowym w środowisku poleskich mieszkańców.

Słowa kluczowe:

język polski na Polesiu, społeczeństwo Polesia, „powieści litewskie”, Józef Weyssenhof

Podobne artykuły

1 2 3 4 5 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Płusa, M. (2023). Uwagi o sytuacji języka polskiego na „białoruskim” Polesiu na początku XX wieku w świetle powieści „Puszcza” Józefa Weyssenhoffa. Prace Filologiczne, 78, 245–264. https://doi.org/10.32798/pf.1092

Cited by / Share

Bibliografia

Arkuszyn, H. (2014). Narodna leksika Zachidnoho Polissia. Łuck: Schidnojewropejskyj nacionalnyj uniwersytet imeni Lesi Ukrajinky.
Google Scholar

Bednarczuk, L. (2010). Stosunki etnolingwistyczne na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego. W: L. Bednarczuk, Językowy obraz Wielkiego Księstwa Litewskiego: Millennium Lithuaniae MIX–MMIX (13–26). Kraków: Lexis.
Google Scholar

Bednarczuk, L. (2018). Pogranicza polszczyzny. W: L. Bednarczuk, Początki i pogranicza polszczyzny (124–186). Kraków: Lexis.
Google Scholar

Bronikowska, R. (oprac.). (2001). Bibliografia prac naukowych Wiaczesława Werenicza. W: J. Rieger (red.), Studia nad polszczyzną kresową, t. 10, 21–27.
Google Scholar

Danowska, E. (2015). Józef Weyssenhoff (1860–1932) – pisarz, bibliofil, kolekcjoner. Nieznane oblicze twórcy. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach.
Google Scholar

Friedrich, H. (1936), Obserwacje nad mową wsi mazurskiej na Polesiu. Referat zgłoszony na 1-szy Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony Ziemiom Wschodnim (3–11). Reprodukcja odbitki referatu. W: J. Rieger (red.), Studia nad polszczyzną kresową, t. 9, 145–153.
Google Scholar

Grek-Pabisowa, I., Ostrówka, M., Biesiadowska-Magdziarz, B. (2008a). Język polski na Białorusi Radzieckiej w okresie międzywojennym. Polszczyzna mówiona. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Google Scholar

Grek-Pabisowa, I., Ostrówka, M., Biesiadowska-Magdziarz, B. (2008b). Język polski na Białorusi Radzieckiej w okresie międzywojennym. Polszczyzna pisana. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Google Scholar

Grek-Pabisowa, I. (2017). Polskie wyspy gwarowe z przełomu XIX i XX wieku na Białorusi. Gwary późnego osadnictwa na Polesiu, Witebszczyźnie i Mohylewszczyźnie z wykazem słownictwa przedstawionym leksykograficznie. Pozyskano z https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/587 [dostęp: 18.11.2022].
Google Scholar

Kieniewicz, A. (1989). Nad Prypecią, dawno temu… Wspomnienia zamierzchłej przeszłości. Wrocław: Ossolineum.
Google Scholar

Klimczuk, F.D. (1983). Haworki Zachodniaha Palessia: Fanietyczny narys. Minsk: Nawuka i technika.
Google Scholar

Koniusz, E. (2007). Sytuacja językowa i narodowościowa na Litwie Kowieńskiej w XIX wieku w świetle powieści Józefa Weyssenhoffa „Soból i panna”. W: M. Barański, Z. Trzaskowski (red.), Preteksty – Teksty – Konteksty (327–339). Kielce: Instytut Filologii Polskiej Akademii Świętokrzyskiej.
Google Scholar

Koniusz, E. (2009a). Józefa Weyssenhoffa komentarze do regionalnych elementów językowych z Kowieńszczyzny zawarte w „powieściach litewskich”. W: M. Skarżyński, M. Szpiczakowska (red.), W kręgu języka. Materiały konferencji „Słowotwórstwo – słownictwo – polszczyzna kresowa” poświęconej pamięci Profesor Zofii Kurzowej,
Google Scholar

Kraków 16–17 maja 2008 (101–113). Biblioteka „LingVariów”. t. 2. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Google Scholar

Koniusz, E. (2009b). Sytuacja języka polskiego na Litwie na początku XX wieku w świetle powieści „Unia” Józefa Weyssenhoffa, LingVaria, IV, nr 2(8), 95–109.
Google Scholar

Koniusz, E. (2010). Obraz polszczyzny kowieńskiej w powieściach cyklu litewskiego Józefa Weyssenhoffa. W: J. Mędelska. Z. Sawaniewska-Mochowa (red.). Językowe i kulturowe dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego. Księga jubileuszowa na 1000-lecie Litwy (251–264). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Google Scholar

Kozłowska-Doda, J. (2021). Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań terenowych z przełomu XX i XXI w.), Lublin: Wydawnictwo Werset.
Google Scholar

Leśniewska, J.E. (2008). Józef Weyssenhoff – pan na Samoklęskach, Syrach i Gołębiu. W: M. Gabryś. K. Stępnik (red.) Józef Weyssenhoff i Leon Wyczółkowski (22–55). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Google Scholar

Łazowska, B. (2019). Spis ludności na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej w 1919 r., Wiadomości statystyczne. The Polish Statistician, vol. 64, 10, 63–76. Pozyskano z file:///C:/Users/magda/Downloads/14-1e7f81bb-91d5-46a9-93be-af43f3cdffa4.pdf.pdf [data dostępu 23.11.2022].
Google Scholar

Obrębski, J. (2007). Polesie. Studia etnosocjologiczne. Redakcja naukowa i wstęp Anna Engelking. Wrocław: Oficyna Naukowa.
Google Scholar

Ossowski, L. (1932). Białoruszczyzna w „Puszczy” Józefa Weyssenhoffa, Język Polski, 17, 65–68.
Google Scholar

Paprocki, S.J. red. (1938). I Zjazd Naukowy Poświęcony Ziemiom Wschodnim w Warszawie, 20 i 21 września 1936 r. Polesie (Sprawozdania i dyskusje). Pozyskano z http://pbc.biaman.pl/Content/4935/Syg.%20106945%20%20I%20zjazd%20naukowyn%20Polesie.pdf [data dostępu: 20.09.2022].
Google Scholar

Piszczkowski, M. (1930). Józef Weyssenhoff: poeta przyrody. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Google Scholar

Piszczkowski, M. (1934). Polesie J. Weyssenhoffa, Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy, t. 19, nr 6, 110–116.
Google Scholar

Płusa, M. (2014). O niektórych nazwach środków lokomocji w „powieściach litewskich” Józefa Weyssenhoffa. W: L. Bednarczuk. H. Chodurska. A. Mażulis-Frydel (red.), Polono-Slavica In honorem Maria Wojtyła-Świerzowska (267–280). Kraków: Impuls.
Google Scholar

Płusa, M. (2018). Akanie jako środek stylizacji językowej w powieściach litewskich Józefa Weyssenhoffa, Respectus Philologicus, 34 (39), 25–34.
Google Scholar

Płusa, M. (2019a). Bołt, dorożka, trehubica – utrwalone w „Puszczy” Józefa Weyssenhoffa nazwy przyrządów służących do połowu ryb, Annaes Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica, 14, 157–169.
Google Scholar

Płusa, M. (2019b). Co wiemy o polszczyźnie na „białoruskim Polesiu” na podstawie „Puszczy” Józefa Weyssenhoffa, Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, 67, 277–298.
Google Scholar

Płusa, M. (2019c). Studia nad językiem Józefa Weyssenhoffa. Cz. 1. Język młodzieńczej korespondencji do Konstantego Marii Górskiego. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Google Scholar

Płusa, M. (2021). „Wierozub ryba jest głowiasta…” – o nazwie pewnej ryby z Polesia utrwalonej w „Puszczy” Józefa Weyssenhoffa. W: B. Osowski i in. (red.), Język w regionie, region w języku 4 (303–319). Poznań: Poznańskie Studia Polonistyczne.
Google Scholar

Rouba, N. (1909). Przewodnik po Litwie i Białejrusi. Wilno. Pozyskano z https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14687/edition/14001/content?&meta-lang=pl [data dostępu: 18.11.2022].
Google Scholar

Rudnicki, S. (2000). Gwara polska wsi Korczunek koło Żytomierza. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Google Scholar

Sajewicz, M. (1993). O ustalaniu przynależności językowej gwar peryferyjnych (na przykładzie gwar poleskich). W: S. Warchoł (red.), Gwary mieszane i przejściowe na terenach słowiańskich, s. 255–263. Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej.
Google Scholar

Savchenko, A. (2009). Belarus: a perpetual borderland. Leiden: Brill.
Google Scholar

Sipovič, Č. (1973). The Language Problem in the Catholic Church in Byelorussia from 1832 to the First World War. The Journal of Belarusian Studies 3–1. 3–40. Pozyskano z https://brill.com/view/journals/bela/3/1/article-p3_1.xml?language=en [data dostępu: 18.11.2022].
Google Scholar

Smułkowa, E. (2002). Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Google Scholar

Szypowska, I. (1976). Weyssenhoff. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Google Scholar

Szypowska, I. (1985). Konstanty M. Górski, Józef Weyssenhoff. Z młodych lat. Listy i wspomnienia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Google Scholar

Tarnacki, J. (1939). Studia porównawcze nad geografią wyrazów. Polesie-Mazowsze. Warszawa. Pozyskano z http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=36013 [data dostępu: 12.12.2022].
Google Scholar

Tomaszewski, J. (1962). Struktura społeczna województwa poleskiego w 1931 r., Kwartalnik Historyczny, 69, z. 2, 335–359.
Google Scholar

Werenicz, W. (1990). Posko-białoruskoje jazykowoje wzaimodiejstwije (na matieriale mazurskogo ostrownogo gowora w Polesje). W: J. Rieger (red.), Studia nad polszczyzną kresową, t. 5, s. 7–141.
Google Scholar

Weyssenhoff, J. (1925). Mój pamiętnik literacki. Poznań: Nakład Księgarni św. Wojciecha.
Google Scholar

Wiemer, B. (2003). Dialect and language contacts on the territory oft he Grand Duchy of Lithuania from the 15th until 1939. W: K. Braunmüller, G. Ferraresi (red.), Aspects of Multilingualism in European Language History 1(05–143). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.
Google Scholar

WYKAZ SKRÓTÓW
Google Scholar

ŹRÓDŁO
Google Scholar

P – Weyssenhoff, J. Puszcza, Warszawa 1915.
Google Scholar

SŁOWNIKI
Google Scholar

EK – Encyklopedia Kresów, red. M. Karolczuk-Kędzierska, Kraków 2004.
Google Scholar

PSB – Polski słownik biograficzny, t. 12 (Kapostas Andrzej – Klobassa Zręcki Karol), red. B. Leśnodorski, Wrocław1966–1967.
Google Scholar

SJPD – Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, Warszawa 1958–1969.
Google Scholar

SGKP – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880–1914.
Google Scholar