Dublety słowotwórcze w studiach nad historią polskich przysłówków

Krystyna Kleszczowa

doi:10.32798/pf.872

Opublikowane: 2021-12-30

Tom 76 (2021)

Dublety słowotwórcze w studiach nad historią polskich przysłówków

Krystyna Kleszczowa

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.872

Abstrakt

W artykule mowa o synonimach słowotwórczych – leksemach tej samej kategorii, powstałych od tej samej podstawy, różniących się jedynie formantem. Obiektem badań są staropolskie przysłówki, wśród których znajduje się aż 100 dubletów: bujnie – bujno; daremnie – daremno; dostatecznie – dostateczno; dostojnie – dostojno; dziwnie – dziwno itd. Autorka pokazuje, jak powstały przysłówki odprzymiotnikowe na -o oraz -e, przy czym podkreśla wagę zasadniczej genezy obu typów, nie pomijając innych źródeł współtworzących klasę przysłówków. Pokazuje, że staropolszczyzna (XIV i XV wiek) to czas zespolenia powstałych w różnych sposób adwerbiów, o czym świadczy duża liczba dubletów słowotwórczych. Dalszy przebieg doboru -e bądź -o uwarunkowany był typem przyrostka bazowego przymiotnika. W dalszej części artykułu pokazuje autorka przesuwanie się przysłówków do innych kategorii gramatycznych. Przysłówki okazały się bardzo niestabilną częścią mowy. Ich prymarną funkcją jest dookreślanie czasownika (o czym mówi już termin adverbium),
funkcją sekundarną – określanie przymiotnika. Użycie metapredykatywne przysłówka zachwiało te syntaktyczne relacje i na bazie przysłówków powstają: intensyfikatory (wysoce, przednie, diabelnie), partykuły (rzekomo, mianowicie, głównie). Dodać tu można dopowiedzenia (właśnie, oczywiście, niewątpliwie) oraz przyimki (przeciwo, mimo, blisko od).

Słowa kluczowe:

synonimy słowotwórcze, przysłówki, metatekstowe funkcje przysłówków, intensyfikatory, partykuły, dopowiedzenia, przyimki

Podobne artykuły

Piotr Sobotka, Magdalena Żabowska, Zmiany wymagań syntaktycznych w procesach gramatykalizacji i postgramatykalizacji przyimków wyłączających , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Magdalena Łysik, Wybrane funkcje pragmatyczne operatora NIE WIEM w języku mówionym (analiza korpusowa) , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)
Тетяна Ястремська, Локативні прислівники в говірках української мови: лексикографічне моделювання , Prace Filologiczne: Nr 74 (2019): Tom dedykowany Profesorowi Januszowi Siatkowskiemu
Václava Kettnerová, Markéta Lopatková, Refleksywizacja z punktu widzenia walencji: polifunkcjonalność klityki zwrotnej se, si w czasownikach refleksyjnych , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Jarosław Łachnik, Analiza najnowszego słownictwa polskiego z pola tematycznego JEDZENIE – na materiale słownika Obserwatorium Językowego UW. Analiza formalna jednostek i analiza ilościowa pola , Prace Filologiczne: Tom 77 (2022)
Anna Pajdzińska, Składnia frazeologizmów o funkcjach przymiotnika (zarys problematyki) , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Tomasz Korpysz, O Norwidowskich obrazach barwy żółtej , Prace Filologiczne: Tom 76 (2021): Tom dedykowany Profesor Krystynie Waszakowej
Jan Sokołowski, Uwagi o znaczeniu słowiańskich przymiotników motywowanych wyrażeniem przyimkowym bez dna , Prace Filologiczne: Nr 74 (2019): Tom dedykowany Profesorowi Januszowi Siatkowskiemu
Hanna Sytar, Anatolii Zahnitko, Przyimki wtórne o zmiennej walencji wyrażające określenie czynności w języku ukraińskim , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Ana Adamovičová, Valence partikulí na základě dat z Pražského mluveného korpusu , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)

1 2 3 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Kleszczowa, K. (2021). Dublety słowotwórcze w studiach nad historią polskich przysłówków. Prace Filologiczne, 76, 245–256. https://doi.org/10.32798/pf.872

Cited by / Share

Bibliografia

Bal, J. (1974). Formacje przysłówkowe z sufiksalnym j i k typu dzisiaj, wczoraj, dzisiak, tamok w historii i dialektach języka polskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Google Scholar

Bałabaniak, D. (2013). Polskie intensyfikatory na tle wyrażeń gradacyjnych. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Google Scholar

Bałabaniak, D., Mitrenga, B. (2015). Polskie intensyfikatory w ujęciu historycznym. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Chlebicka, E., Kleszczowa, K. (1996). Derywacja paradygmatyczna. W: K. Kleszczowa (red.), Słowotwórstwo języka doby staropolskiej. Przegląd formacji rzeczownikowych (302–351). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Cyran, W. (1967). Przysłówki polskie. Budowa słowotwórcza. Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Google Scholar

Danielewiczowa, M. (2012a). W głąb specjalizacji znaczeń. Przysłówkowe metapredykaty atestacyjne. Warszawa: BEL Studio Sp. z o.o.
Google Scholar

Danielewiczowa, M. (2012b). Wokół wyrażenia lepiej. W: A. Mikołajczuk, K. Waszakowa (red.), Odkrywanie znaczeń w języku (49–58). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Google Scholar

Dobrzycki, S. (1907). Przysłówki na -o i -ě utworzone od przymiotników w języku staropolskim na podstawie zabytków wieku XIV i XV, Prace Filologiczne, 6, 56–150.
Google Scholar

Grochowski, M. (2010). Ewolucja kryteriów podziału gramatycznego leksemów (relatory a spójniki), LingVaria, 15, 2 (30), 55–66.
Google Scholar

Grzegorczykowa, R. (1975). Funkcje semantyczne i składniowe polskich przysłówków. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Google Scholar

Janowska, A., Pastuchowa, M. (1995). Niebezpieczna kompetencja, Poradnik Językowy, 8, 11–19.
Google Scholar

Janowska, A. (2015). Kształtowanie się polskiej klasy przyimków wtórnych. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Kleszczowa, K. (2003). Staropolskie derywaty przymiotnikowe i ich perspektywiczna ewolucja. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Kleszczowa, K. (2015). U źródeł polskich partykuł. Derywacja funkcjonalna, przemiany, zaniki. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Mika, T., Słoboda, A. (2015). Wyrażenia funkcyjne w średniowiecznej polszczyźnie z perspektywy składniowej. Poznań: Wydawnictwo Rys.
Google Scholar

Pastuch, M. (2020). Polskie wyrażenia o funkcji dopowiedzeniowej – historia i współczesność. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Petr, J. (1969). Niezłożone formy przymiotników w historii i dialektach języka polskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Google Scholar

Smetánka, E. (1895). Adjektivná adverbia na -o a -ê v starošeštině. Listy filologické (Folia philologica), 22, 1/2, 91–130.
Google Scholar

Sobotka, P. (2018). Powstawanie słowiańskich przysłówków w świetle danych etymologicznych i historycznoskładniowych (interpretacja funkcjonalna). Z Polskich Studiów Slawistycznych, 13, 2, 315–324.
Google Scholar

Szczaus, A. (2005). Rzeczownikowe synonimy słowotwórcze w polszczyźnie XVI wieku. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Google Scholar

Trypućko, J. (1948). Mianownik w roli przysłówka w językach słowiańskich. Uppsala: Uppsala universitetsbibliotek.
Google Scholar

Waszakowa, K. (2017). Kognitywno-komunikacyjne aspekty słowotwórstwa. Wybrane zagadnienia opisu derywacji w języku polskim. Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Google Scholar

Zaron, Z. (2005). Wykładnikami lokalizacji w czasie i przestrzeni – wyrażenia przysłówkowe czy przyimkowe? W: M. Grochowski (red.), Przysłówki i przyimki. Studia ze składni i semantyki języka polskiego (45–56). Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Google Scholar