Marginalia a rozwój średniopolskiego dyskursu humanistycznego w języku polskim na przykładzie komentarzy do Ewangelii według św. Mateusza w przekładzie Stanisława Murzynowskiego

Izabela Winiarska-Górska

doi:10.32798/pflit.1944

Opublikowane: 2026-06-20

Nr 16 (19) (2026)

Marginalia a rozwój średniopolskiego dyskursu humanistycznego w języku polskim na przykładzie komentarzy do Ewangelii według św. Mateusza w przekładzie Stanisława Murzynowskiego

Izabela Winiarska-Górska

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.1944

Abstrakt

Artykuł stanowi próbę interpretacji z perspektywy dyskursologicznej danych paratekstowych druku Ewangelii według św. Mateusza z 1551 r. Należą do nich: karta tytułowa, marginalne komentarze pochodzące od tłumacza Stanisława Murzynowskiego i wydawcy Jana Seklucjana oraz w większości polemiczne do nich i do całego tekstu rękopiśmienne uwagi przeważnie autorstwa Jana Sandeckiego-Maleckiego, także w wersji poszerzonej, uporządkowane w postaci manuskryptu zatytułowanego Haereses et errores in Commentario Joannis Secluciani in Mattaeum per Joannem Maletium (1551), który spisał Hieronim Malecki. Dane paratekstowe zostały poddane analizie jako przykłady dyskursywnych wyznaczników budowania wspólnoty kognitywnej czerpiącej z ówczesnego dyskursu humanistycznego. Spór Sandeckiego-Maleckiego z Seklucjanem i Murzynowskim pokazuje dwa podejścia do wernakularyzacji dyskursu humanistycznego w królewieckiej wspólnocie wyznaniowej: umiarkowane i radykalne. Podstawą, do której odwołują się aktorzy dyskursu, są wybrane aspekty sygnalizowania w paratekście informacji o sposobach nabywania wiedzy oraz ewidencjalności. Analizie poddane są również słowa klucze jako leksykalne znaczniki dyskursu, które wraz z wykładnikami ewidencjalności i tekstowymi sygnałami wskazującymi na sposób dochodzenia do wiedzy tworzą pewnego rodzaju słownik pojęć wspólnoty jako swoistego kolektywu myślowego. Bezpośrednich inspiracji metodycznych dostarczają prace lingwistyczne z zakresu językoznawstwa pragmatycznego, zwłaszcza dyskursologii i semantyki pragmatycznej, wykorzystywane zwykle do analiz dyskursu.

Słowa kluczowe:

wiek XVI, renesans, przekłady Nowego Testamentu, paratekst, dyskurs o języku, sprawność funkcjonalna języka, polemiki normatywne, rozwój języka

Podobne artykuły

Marta Wojtkowska-Maksymik, O locie z wieży. Historia Poggia Braccioliniego o kardynale Bordeaux i szalbierzu oraz opowieść „O księdzu, co złe wino miał” z „Facecyi polskich” , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Radosław Grześkowiak, Przeoczony XVI-wieczny przekład emblematu Andrei Alciata. Fraszka „Na łakomego” Melchiora Pudłowskiego na tle renesansowej recepcji zbioru , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 15 (18) (2025): Cenzury
Estera Lasocińska, W cieniu autorytetu. Paweł Szczerbic sam o sobie , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 14 (17) (2024): Autorytety
Radosław Okulicz-Kozaryn, W gościnie i u siebie. Karol Irzykowski w „Skamandrze”, „Ponowie” i „Krokwiach” , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 13 (16) (2023): Zaniedbane tropy
Magdalena Kuran, „[...] żeby duch jego i treść opisu bez uszczerbku zachować” – dlaczego w XIX wieku ocenzurowano „Żywoty świętych” Piotra Skargi (edycja z 1857 roku) , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 15 (18) (2025): Cenzury
Tomasz Miłosław Jeż, O (nie)przydatności cezury roku 1600 w historii muzyki , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 11 (14) (2021): Cezury
Michalina Wesołowska, Prestiż, peryteksty i habitusy polskich tłumaczy literatury dziecięcej na przełomie XIX i XX wieku , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 16 (19) (2026): Parateksty
Weronika Kostecka, Grzegorz Leszczyński, Maciej Skowera, Kamienie milowe w dziejach polskiej literatury dziecięcej i młodzieżowej. Leśmian – Korczak – Brzechwa , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 11 (14) (2021): Cezury
Dariusz Skórczewski, Nieznany XIX-wieczny dziennik Pelagii Rościszewskiej. Projekt lektury , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 14 (17) (2024): Autorytety
Justyna Dąbkowska-Kujko, Centrum i peryferie – dynamika relacji. Dialog Justusa Lipsjusza „De constantia” i jego marginalia , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 16 (19) (2026): Parateksty

1 2 3 4 5 6 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Winiarska-Górska, I. (2026). Marginalia a rozwój średniopolskiego dyskursu humanistycznego w języku polskim na przykładzie komentarzy do Ewangelii według św. Mateusza w przekładzie Stanisława Murzynowskiego. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (16 (19), 99–120. https://doi.org/10.32798/pflit.1944

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adamska, Anna, Od łaciny do języków wernakularnych – i z powrotem. Język dokumentu średniowiecznego w świetle nowszych badań, w: Kultura pisma w średniowieczu. Znane problemy. Nowe metody, red. eadem, P. Kras, Lublin 2013.
Google Scholar

Bossy, John, Christianity in the West 1400–1700, Oxford 1985.
Google Scholar

Czerniatowicz, Janina, Niektóre problemy naukowe grecystyki w pracach biblistów polskich XVI i XVII wieku. Teksty greckie a polskie przekłady, Wrocław 1969.
Google Scholar

‘doświadczać’; ‘doświadczony’, w: Słownik polszczyzny XVI wieku – edycja internetowa, https://spxvi.edu.pl/indeks/haslo/49469/#znaczenie-1, https://spxvi.edu.pl/indeks/haslo/49480/ (d.d. 23.12.2025).
Google Scholar

[Erazm z Rotterdamu], Księgi, które zową język, wyd. J. Dąbkowska-Kujko, Warszawa 2019.
Google Scholar

Erazm z Rotterdamu, Novum Testamentum omne, tertio iam ac diligentius ab Erasmo Roterdamo recognitum, non solum ad Graecam veritatem, verum etami ad multorum utrisque linguae codicum… una cum Annotationibus recognitis, ac magna accessione locupletatis… Aditta sunt in singulas Apostolorum epistolas, Argumenta per eiusdem, ed. 3, [Bazylea] 1522, Biblioteka Elbląska, sygn. Ob.6.IV.182, https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/1403/edition/1345/content (d.d. 1.10.2025).
Google Scholar

Fulińska, Agnieszka, Renesansowa aemulatio: alegacja czy intertekstualność, „Teksty Drugie” 1997, nr 4, s. 5–15.
Google Scholar

[Grzepski, Stanisław], Stanisława Grzepskiego (1524–1570) de multiplici siclo et talento hebraico: polska egzegeza renesansowa wobec nauki europejskiej. Wstęp. Tekst. Przekład. Komentarz, tłum. D. Budzanowska-Weglenda, red. W. Linke, Warszawa 2003.
Google Scholar

[Horacy], Sztuka poetycka, w: Kwintus Horacjusz Flakkus. Dzieła wszystkie, t. 2: Gawędy. Listy. Sztuka poetyka, tłum. J. Sękowski, red. O. Jurewicz, Warszawa 2000.
Google Scholar

Koryl, Jakub, Prorocy i tłumacze. Spory o samodzielność biblistyki i filologii w piętnastym i szesnastym wieku, w: Patronka filologii. Rola Biblii w rozwoju edytorstwa, badań językoznawczych i translatorskich, red. D. Muszytowska, Warszawa 2015.
Google Scholar

Lenartowicz-Zagrodna, Anna, „Defensio verae translationis corporis Catechismi in linguam Polonicam, adversus calumnias Joannis Secluciani” Jana Maleckiego – przekład wraz z komentarzem, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, 2011, t. 18 (38), z. 2, s. 107–144. DOI: https://doi.org/10.14746/pspsj.2011.18.2.7
Google Scholar

Malecki, Jan, Malecki, Hieronim, Haereses et errores in Commentario Joannis Secluciani in Mattaeum per Joannem Maletiumi [s.a.] [s.l,], Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, Berlin, nr XX. HA, Hs 28.
Google Scholar

Marcinkiewicz, Stefan Michał, Kształcenie protestanckich i niemieckich elit na przełomie XIX i XX w. na przykładzie absolwentów Królewskiego Gimnazjum w Ełku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2011, nr 1 (311), s. 34–51. DOI: https://doi.org/10.51974/kmw-135738
Google Scholar

Masłej, Dorota, Jak rodził się średniowieczny tekst. Tak zwane Kazania augustiańskie w perspektywie historycznojęzykowej, Poznań 2021.
Google Scholar

Murzynowski, Stanisław, Ewangelia święta Pana Jezusa Chrystusa wedle Mateusza świętego z greckiego języka na polski przełożona…, Królewiec 1551, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, sygn. Sd.614.82, https://crispa.uw.edu.pl/object/files/318618/display/Default (d.d. 1.10.2025).
Google Scholar

Nowicka-Jeżowa, Alina, Nurty humanistyczne w kulturze polskiej. Perspektywy historii idei, w: Humanitas. Projekty antropologii humanistycznej, cz. 1. Paradygmaty – tradycje – profile historyczne, red. eadem, Warszawa 2010.
Google Scholar

Oberman, Heiko, Marcin Luter. Człowiek między Bogiem a diabłem, tłum. E. Adamiak, Gdańsk 1996.
Google Scholar

Pawlak, Wiesław, De eruditione comparanda in humanioribus. Studia z dziejów erudycji humanistycznej w XVII wieku, Lublin 2012.
Google Scholar

Piasecka, Maria, „Lingua” Erazma z Rotterdamu w staropolskim przekładzie. Warsztat pracy tłumacza w XVI wieku, Warszawa 2017.
Google Scholar

Rospond, Stanisław, Druki mazurskie XVI wieku, Olsztyn 1948.
Google Scholar

Rospond, Stanisław, Jan Seklucjan. Wybór pism, Olsztyn 1979.
Google Scholar

Rospond, Stanisław, Kultura językowa w Polsce XVI wieku. I. Polemika poprawnościowa J. Maleckiego z J. Seklucjanem, „Język Polski” 1938, nr 23, s. 45–52.
Google Scholar

Rubik, Tadeusz, Biblia Wujka, Rabba i Grodzickiego. Historia powstania jezuickiego przekładu (ok. 1579–1599) w kontekście kulturowo-konfesyjnym epoki, Warszawa 2024.
Google Scholar

Warmiński, Ignacy, Andrzej Samuel i Jan Seklucjan, Poznań 1906.
Google Scholar

Wilson, Deirdre, Modalność, pojęcia i procedury, tłum. A. Piskorska, w: Dyskurs. Współczesne opracowania i perspektywy badawcze, red. I. Witczak-Plisiecka, M. Deckert, Łódź 2018.
Google Scholar

Winiarska-Górska, Izabela, Szesnastowieczne przekłady Pisma Świętego na język polski (1551–1599) jako gatunek nowożytnej książki formacyjnej, Warszawa 2017.
Google Scholar

Winiarska-Górska, Izabela, Świadomość językowa a działalność translatorska w XVI stuleciu na wybranych przykładach, w: Świadomość językowa dawniej i dziś, red. M. Hawrysz et al., Warszawa 2024.
Google Scholar

Winiarska-Górska, Izabela, Z zagadnień recepcji protestanckiej hermeneutyki biblijnej w przekładzie Nowego Testamentu Stanisława Murzynowskiego (z perspektywy językoznawczej), w: Luteranizm w kulturze Pierwszej Rzeczypospolitej, red. K. Meller, Warszawa 2017. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323531449.pp.110-163
Google Scholar

Witosz, Bożena, Kategoria dyskursu w polonistycznej edukacji, w: Jak analizować dyskurs? Perspektywy dydaktyczne, red. W. Czachur et al., Kraków 2016.
Google Scholar

Izabela Winiarska-Górska

i.winiarska@uw.edu.pl
https://orcid.org/0000-0001-7957-4207

Afiliacja:

Uniwersytet Warszawski Polska

Biogram

dr hab., prof. ucz., Uniwersytet Warszawski. Zainteresowania naukowe: dyskurs religijny polskiej reformacji i kontrreformacji, zagadnienia normatywne dawnej polszczyzny, edytorstwo tekstów dawnych, popularyzacja wiedzy o dawnej polszczyźnie. Autorka dwóch monografii, autorka lub współautorka kilkudziesięciu artykułów naukowych. Współautorka opracowań popularyzujących wiedzę o polszczyźnie.