Prestiż, peryteksty i habitusy polskich tłumaczy literatury dziecięcej na przełomie XIX i XX wieku

Michalina Wesołowska

doi:10.32798/pflit.1884

Opublikowane: 2026-06-20

Nr 16 (19) (2026)

Prestiż, peryteksty i habitusy polskich tłumaczy literatury dziecięcej na przełomie XIX i XX wieku

Michalina Wesołowska

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.1884

Abstrakt

W artykule analizie poddano peryteksty mniej znanych polskich przekładów książek dla dzieci z przełomu XIX i XX w., zwłaszcza tych podpisanych imieniem i nazwiskiem tłumacza z pominięciem autora oryginału. Widoczność tłumacza i jednoczesna (wtórna) anonimowość autora każą zapytać o prestiż tego pierwszego, jego pozycję w polu produkcji kulturowej oraz implikacje praktyk wydawniczych. Peryteksty są traktowane w niniejszym tekście jako miejsca ujawniania się habitusów poszczególnych aktorów w polu (zwłaszcza tłumaczy), mające siłę współkreowania i przekształcania tych habitusów. Ponadto funkcjonują jako świadectwa praktyk wydawniczych w badanym okresie, uznawanym za początki nowoczesnej literatury dziecięcej w Polsce. Do studiów przypadków wybrano przekłady autorstwa Władysława Ludwika Anczyca (Zwierzęta mówiące, 1873), Marii Gerson-Dąbrowskiej (Nasi przyjaciele, 1906; Burek i jego przyjaciele, 1908) oraz Marii Buyno-Arctowej (Mały Tim, 1909). Artykuł pokazuje użyteczność perytekstów w identyfikowaniu tekstów oryginalnych – w toku badań autorka ustaliła, jakie tytuły były podstawą przekładów Anczyca oraz Gerson-Dąbrowskiej.

Słowa kluczowe:

Władysław Ludwik Anczyc, Maria Gerson-Dąbrowska, Maria Buyno-Arctowa, przekład literacki, peryteksty, literatura dla dzieci, habitus tłumacza

Podobne artykuły

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Wesołowska, M. (2026). Prestiż, peryteksty i habitusy polskich tłumaczy literatury dziecięcej na przełomie XIX i XX wieku. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (16 (19), 381–396. https://doi.org/10.32798/pflit.1884

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Anczyc, Władysław Ludwik, Zwierzęta mówiące, Warszawa 1896.
Google Scholar

Balcerzan, Edward, Poetyka przekładu artystycznego, w: idem, Literatura z literatury (strategie tłumaczy), Katowice 1998.
Google Scholar

Bastin, Georges L., Adaptation, w: Routledge Encyclopedia of Translation Studies, ed. M. Baker, G. Saldanha, London 2019. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315678627-3
Google Scholar

Batchelor, Kathryn, Translation and Paratexts, London 2018. DOI: https://doi.org/10.4324/9781351110112
Google Scholar

Bourdieu, Pierre, In Other Words: Essays Towards a Reflexive Sociology, trans. M. Adamson, Cambridge 1994.
Google Scholar

Budrewicz, Aleksandra, Dickens w Polsce. Pierwsze stulecie, Kraków 2015.
Google Scholar

Buyno-Arctowa, Maria, Mały Tim. Powiastka, wyd. 3, Warszawa 1918.
Google Scholar

Carrington, Edith, Man’s Helpers, London 1897.
Google Scholar

Carrington, Edith, Our Old Friends, London 1895.
Google Scholar

Carrington, Edith, Pomocnicy człowieka, tłum. M. Gerson-Dąbrowska, Warszawa 1907.
Google Scholar

Carrington, Edith, Rover and His Friends, and Other Tales, London 1895.
Google Scholar

Czernow, Anna Maria, Wieczorkiewicz, Aleksandra, Book Lists Between Ideologies: Power Games and Canon Changes in Children’s Translated Literature in Poland (1929–1951), „Children’s Literature in Education” 2025, [s.n.]. DOI: https://doi.org/10.1007/s10583-025-09626-x
Google Scholar

Dickens, Charles, The annotated Christmas carol: a Christmas carol in prose, il. J. Leech, ed. M. P. Hearn, New York 2004.
Google Scholar

Dickens, Charles, Child-Pictures from Dickens, Boston 1868.
Google Scholar

Dickens’ Stories About Children Every Child Can Read, ed. J. L. Hurlbut, Philadelphia 1909.
Google Scholar

Eberharter, Markus, Socjologiczne spojrzenie na rolę tłumaczy literatury. Na przykładzie Wandy Kragen i recepcji literatur niemieckojęzycznych w Polsce po 1945 r., „Rocznik Przekładoznawczy” 2014, nr 9, s. 115–128. DOI: https://doi.org/10.12775/RP.2014.008
Google Scholar

Fornalczyk-Lipska, Anna, Translators of children’s literature and their voice in prefaces and interviews, w: Literary Translator Studies, ed. K. Kaindl, W. Kolb, D. Schlager, Amsterdam–Philadelphia 2021. DOI: https://doi.org/10.1075/btl.156.09for
Google Scholar

Genette, Gérard, Paratexts: Thresholds of interpretation, trans. J. E. Lewin, Cambridge 1997.
Google Scholar

Gerson-Dąbrowska, Maria, Burek i jego przyjaciele, Warszawa 1908.
Google Scholar

Gerson-Dąbrowska, Maria, Nasi przyjaciele, Warszawa 1906.
Google Scholar

Gouanvic, Jean-Marc, A Bourdieusian Theory of Translation, or the Coincidence of Practical Instances: Field, „Habitus”, Capital and „Illusio”, „The Translator” 2005, Vol. 11(2), s. 147–166. DOI: https://doi.org/10.1080/13556509.2005.10799196
Google Scholar

Gouanvic, Jean-Marc, Is Habitus as Conceived by Pierre Bourdieu Soluble in Translation Studies?, w: Remapping Habitus in Translation Studies, ed. G. M. Vorderobermeier, Amsterdam–New York 2014. DOI: https://doi.org/10.1163/9789401210867_004
Google Scholar

Górski, Ryszard, ‘Władysław Ludwik Anczyc’, Encyklopedia Teatru Polskiego, https://encyklopediateatru.pl/osoby/83047/wladyslaw-ludwik-anczyc (d.d. 6.06.2025).
Google Scholar

Gürçağlar, Şehnaz Tahir, The translator as subject. Literary translator biographies, memoirs and paratexts, w: The Routledge Handbook of Literary Translation, ed. K. Washbourne, B. Van Wyke, London 2019. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315517131-35
Google Scholar

Hanna, Sameh F., Remapping Habitus: Norms, Habitus and the Theorisation of Agencyin Translation Practice and Translation Scholarship, w: Remapping Habitus in Translation Studies, red. G. M. Vorderobermeier, Amsterdam–New York 2014. DOI: https://doi.org/10.1163/9789401210867_006
Google Scholar

Kostecka, Weronika et al., Kamienie milowe w dziejach polskiej literatury dziecięcej i młodzieżowej. Leśmian – Korczak – Brzechwa, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2021, nr 11 (14), s. 203–222. DOI: https://doi.org/10.32798/pflit.544
Google Scholar

Lathey, Gillian, The Translator Revealed: Didacticism, Cultural Mediation and Visions of the Child Reader in Translators’ Prefaces, w: Children’s Literature in Translation. Challenges and Strategies, ed. J. Van Coillie, W. P. Verschueren, London 2014.
Google Scholar

Leneveux, Louise, Les Animaux parlants, Paris 1849.
Google Scholar

Łukowska, Maria Antonina, Mit Wielkiej Brytanii w literackiej kulturze polskiej okresu rozbiorów. Studium wyobrażeń środowiskowych na podstawie zawartości wybranych periodyków, Łódź 2016. DOI: https://doi.org/10.18778/7969-636-9
Google Scholar

Maton, Karl, Habitus, w: Pierre Bourdieu. Key Concepts, ed. M. Grenfell, Stocksfield 2008. DOI: https://doi.org/10.1017/UPO9781844654031.006
Google Scholar

Oittinen, Riitta, I Am Me – I Am Other: On the Dialogics of Translating for Children, Tampare 1993.
Google Scholar

Papadima, Maria, Głos tłumacza w peritekś cie jego przekładu: przedmowa, posłowie, przypisy i inne zwierzenia, tłum. T. Stróżyński, „Między Oryginałem a Przekładem” 2011, nr 17, s. 13–31.
Google Scholar

Pasieka, Piotr, Kształcenie postaw wobec zwierząt w XIX-wiecznej literaturze dla dzieci i młodzieży, „Kwartalnik Pedagogiczny” 2020, nr 1, s. 42–64.
Google Scholar

Rąbkowska, Ewelina, Pozaedukacyjny zwierzyniec? Przekształcenia motywu raju zwierząt w polskiej literaturze fantastycznej dla dzieci i młodzieży, „Creatio Fantastica” 2017, nr 1 (56), s. 83–95.
Google Scholar

Simeoni, Daniel, The Pivotal Status of the Translator’s Habitus, „Target. International Journal of Translation Studies” 1998, Vol. 10(1), s. 1–39. DOI: https://doi.org/10.1075/target.10.1.02sim
Google Scholar

Szałagan, Alicja, ‘Maria Buyno-Arctowa’, w: Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/1154/buyno-arctowa-maria (d.d. 6.06.2025).
Google Scholar

Szleszyński, Bartłomiej, Anglia jako utopia w publicystyce Bolesława Prusa i Elizy Orzeszkowej, w: idem, Non omnis moriar? Bolesław Prus, wiek XIX i opowieści współczesne, Warszawa 2019. DOI: https://doi.org/10.4000/books.iblpan.15858
Google Scholar

Thomson, Patricia, Field, w: Pierre Bourdieu. Key Concepts, ed. M. Grenfell, Stocksfield 2008, s. 67–81. DOI: https://doi.org/10.1017/UPO9781844654031.007
Google Scholar

Tsui, Cynthia S. K., The Authenticity in „Adaptation”: A Theoretical Perspective from Translation Studies, w: Translation, Adaptation and Transformation, ed. L. Raw, London 2012.
Google Scholar

Vandal-Sirois, Hugo, Bastin, Georges L., Adaptation and Appropriation: Is there a Limit?, w: Translation, Adaptation and Transformation, ed. L. Raw, London 2012.
Google Scholar

Vorderobermeier, Gisella M., Introduction: (Translatorial) Habitus – A Concept that Upsets(in Translation Studies)?, w: Remapping Habitus in Translation Studies, ed. eadem, Amsterdam–New York 2014. DOI: https://doi.org/10.1163/9789401210867_003
Google Scholar

Wieczorkiewicz, Aleksandra, Dukátová, Natália, Anne Shirley Goes Overseas: Translations and Reception of Anne of Green Gables in Poland and Slovakia, „Journal of L.M. Montgomery Studies” 2024, [s.n.], https://journaloflmmontgomerystudies.ca/international-notes/Wieczorkiewicz-and-Dukatova/anne-shirley-goes-overseastranslations-and-reception-anne-green-gables-poland-and-slovakia (d.d.10.04.2025). DOI: https://doi.org/10.32393/jlmms/2024.0035
Google Scholar

Wolf, Michaela, Pierre Bourdieu, w: The Routledge Handbook of Translation History, ed. Ch. Rundle, London 2022.
Google Scholar

Michalina Wesołowska

michalina.wesolowska@amu.edu.pl
https://orcid.org/0000-0001-9270-7991

Afiliacja:

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Polska

Biogram

mgr, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk o Języku i Literaturze oraz członkini Zespołu ds. Badań nad Literaturą i Kulturą Dziecięcą Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej UAM. Jej zainteresowania badawcze obejmują literaturę dziecięcą, przekładoznawstwo oraz studia nad adaptacjami. Obecnie pracuje nad rozprawą doktorską poświęconą polsko- i anglojęzycznym światoopowieściom wokół Anne Shirley – bohaterki cyklu powieści autorstwa Lucy Maud Montgomery (1874–1942). Publikowała w „Czasie Kultury”, „Tekstualiach” oraz monografiach wieloautorskich. Laureatka stypendium Joanny DeMone na Uniwersytecie Toronto (2025).