Wobec „chwili krytycznej”. Jeszcze raz o przedmowie Cypriana Norwida do „Vade-mecum”

Marek Stanisz

doi:10.32798/pflit.1870

Opublikowane: 2026-06-20

Nr 16 (19) (2026)

Wobec „chwili krytycznej”. Jeszcze raz o przedmowie Cypriana Norwida do „Vade-mecum”

Marek Stanisz

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.1870

Abstrakt

Przedmowa do cyklu poetyckiego Vade-mecum uchodzi za jedną z najważniejszych wypowiedzi Cypriana Norwida o literaturze. Traktuje się ją nie tylko jako krytyczną ocenę stanu ówczesnej poezji polskiej oraz program jej odnowy, ale także jako zapis norwidowskich intencji oraz prekursorskiej świadomości twórczej. Zaprezentowana w niniejszym artykule analiza prowadzi jednak do nieco odmiennych wniosków. Przedmowa do Vade-mecum ma w pierwszym rzędzie charakter opisowy: diagnozuje „krytyczną chwilę”, w której poezja polska znajduje się pod wpływem przeciwstawnych tendencji, jednocześnie hamujących i stymulujących jej rozwój. Z tego powodu rodzima poezja nie spełnia już funkcji tradycyjnie jej przypisywanych, ale jeszcze nie może stać się tym, czym będzie w przyszłości. Takie rozumienie sensów wpisanych w przedmowę do Vade-mecum stanowi ważną wskazówkę interpretacyjną dla całego zbioru utworów z tego cyklu: również one dokumentują stan poezji w trakcie przesilenia, gdy jest ona wszystkim naraz: „siłą” i „sztuką”, tj. dziennikarstwem, moralistyką, malarstwem, wreszcie – po prostu – poezją.

Słowa kluczowe:

poezja polska XIX wieku, Cyprian Norwid, program, manifest, przedmowa do „Vade-mecum”, „Vade-mecum”

Podobne artykuły

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Stanisz, M. (2026). Wobec „chwili krytycznej”. Jeszcze raz o przedmowie Cypriana Norwida do „Vade-mecum”. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (16 (19), 55–70. https://doi.org/10.32798/pflit.1870

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Czapliński, Przemysław, Poetyka manifestu literackiego 1918–1939, Warszawa 1997.
Google Scholar

Dokurno, Zygmunt, Kompozycja utworów lirycznych C. K. Norwida (do roku 1852), Toruń 1965.
Google Scholar

Fert, Józef, „Stara wariatka”… i jej małe dzieci, w: idem, Norwidowskie inspiracje, Lublin 2004.
Google Scholar

Fert, Józef, Uwagi do dziejów edytorskich „Vade-mecum”, w: C. Norwid, Vade-mecum, oprac. J. Fert, Lublin 2004.
Google Scholar

Fert, Józef, Wstęp, w: C. Norwid, Vade-mecum, oprac. J. Fert, Wrocław 1990.
Google Scholar

Fieguth, Rolf, Poezja w fazie krytycznej. Cykl wierszy Cypriana Norwida „Vade-mecum”, w: idem, Poezja w fazie krytycznej i inne studia z literatury polskiej, Izabelin 2000.
Google Scholar

Gomulicki, Juliusz Wiktor, Wstęp, w: C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. 1: Wiersze. Część pierwsza, Warszawa 1971.
Google Scholar

Halkiewicz-Sojak, Grażyna, Wobec tajemnicy i prawdy. O Norwidowskich obrazach „całości”, Toruń 1998.
Google Scholar

Inglot, Mieczysław, ‘Vade-mecum’, w: idem, Romantyzm. Słownik literatury polskiej, Gdańsk 2007.
Google Scholar

Jastrzębski, Zdzisław, Pamiętnik artysty. (O „Vade mecum” Cypriana Kamila Norwida), „Roczniki Humanistyczne” 1958, z. 1, s. 7–115.
Google Scholar

Kasperski, Edward, Parateksty, w: idem, Tropami Norwida. Studia – interpretacje – paralele, red. Ż. Nalewajk, Warszawa 2018.
Google Scholar

Kasperski, Edward, Wolność i forma. Dwa bieguny liryki Norwida, w: Liryka Cypriana Norwida, red. P. Chlebowski, W. Toruń, Lublin 2003.
Google Scholar

Kuziak, Michał, Norwidowskie „przedstawienie” w „Vade-mecum”, w: Liryka Cypriana Norwida, red. P. Chlebowski, W. Toruń, Lublin 2003.
Google Scholar

Kuziak, Michał, Poeta trudny. Tezy o idiomatyczności Norwida (na marginesie interpretacji), w: Trudny Norwid, red. P. Chlebowski, Lublin 2013.
Google Scholar

Łapiński, Zdzisław, O „Czułości” (kilka przypisów do Gomulickiego), w: Strona Norwida. Studia i szkice ofiarowane Profesorowi Stefanowi Sawickiemu, red. P. Chlebowski et al., Lublin 2008.
Google Scholar

Maciejewski, Marian, Od erudycji do poznania. Z dziejów romantycznej liryki opisowej, wstęp B. Kuczera-Chachulska, Warszawa 2022. Wobec „chwili krytycznej”.
Google Scholar

Nieukerken, Arent van, Ironiczny konceptyzm. Nowoczesna polska poezja metafizyczna w kontekście anglosaskiego modernizmu, Kraków 1998.
Google Scholar

Norwid, Cyprian, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. 9: Listy. 1862–1872, Warszawa 1971.
Google Scholar

Norwid, Cyprian, Vade-mecum, oprac. J. Fert, Lublin 2004.
Google Scholar

Puzynina, Jadwiga, Korpysz, Tomasz, Internetowy słownik języka Cypriana Norwida, współpr. merytoryczna J. Chojak, współpr. techniczna J. Miernik, M. Żółtak, https://www.slownikjezykanorwida.uw.edu.pl/index.php# (d.d. 9.04.2025).
Google Scholar

Rzepczyński, Sławomir, Krytyka literacka w twórczości Norwida. Próby ujęcia, Słupsk 1998.
Google Scholar

Rzepczyński, Sławomir, W romantyzmie i poza romantyzmem. Jeszcze o problemie umiejscowienia twórczości Norwida, w: Trudny Norwid, red. P. Chlebowski, Lublin 2013.
Google Scholar

Samsel, Karol, Norwid. Formy odczytywania, Kielce–Dębinki 2022.
Google Scholar

Sawicki, Stefan, Norwida „walka z formą”, Warszawa 1986.
Google Scholar

Siwicka, Dorota, Romantyzm 1822–1863, Warszawa 1995.
Google Scholar

Stanisz, Marek, Przedmowy romantyków. Kreacje autorskie, idee programowe, gry z czytelnikiem, Kraków 2007.
Google Scholar

Stanisz, Marek, Uniwersum arcydzieł. Dyskurs krytycznoliteracki w listach Norwida, „Studia Norwidiana” 2014, nr 32, s. 41–60. DOI: https://doi.org/10.18290/10.18290/sn.2019.37-3
Google Scholar

Stefanowska, Zofia, Norwidowski romantyzm, w: eadem, Strona romantyków. Studia o Norwidzie, Lublin 1993.
Google Scholar

Trojanowiczowa, Zofia, Norwid wobec Mickiewicza, w: eadem, Romantyzm. Od poetyki do polityki. Interpretacje i materiały, wyb. i red. A. Artwińska et al., Kraków 2010.
Google Scholar

Witkowska, Alina, Przybylski, Ryszard, Romantyzm, Warszawa 1997.
Google Scholar

Woźniewska-Działak, Magdalena, Poematy narracyjne Cypriana Norwida. Konteksty literacko-kulturalne, estetyka, myśl, Kraków 2014.
Google Scholar

Marek Stanisz

mstanisz@ur.edu.pl
https://orcid.org/0000-0002-1059-2893

Afiliacja:

Uniwersytet Rzeszowski Polska

Biogram

prof. dr hab., Uniwersytet Rzeszowski. Literaturoznawca. Zajmuje się literaturą romantyzmu, szczególnie ówczesną świadomością literacką, krytyką literacką oraz międzynarodowymi kontekstami literatury polskiego romantyzmu, a także historią idei oraz związkami literatury i filozofii. W ostatnich latach wydał dwie monografie: Światy i życie. Metafory poezji w polskiej krytyce literackiej doby romantyzmu (2019) oraz Spory o sonet we wczesnoromantycznej krytyce literackiej (2019). Współredagował także monografie zbiorowe z serii Filozofia w literaturze. Literatura w filozofii (2016, 2019); jest ponadto edytorem tomu: Walenty Zwierkowski, Wybór publicystyki emigracyjnej (2025). Redaktor naczelny czasopisma „Tematy i Konteksty”.