Autokreacja, komentarz i psychoza. O przedmowie Tadeusza Peipera do zbioru „Poematy”

Tomasz Sobieraj

doi:10.32798/pflit.1849

Opublikowane: 2026-06-20

Nr 16 (19) (2026)

Autokreacja, komentarz i psychoza. O przedmowie Tadeusza Peipera do zbioru „Poematy”

Tomasz Sobieraj

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.1849

Abstrakt

Artykuł zawiera analizę przedmowy Tadeusza Peipera do wydanego w 1935 r. zbioru Poematy obejmującego całość dorobku poetyckiego autora. Przedmowa ta – szczególny przypadek paratekstu (określenie Gérarda Genette’a) – nie została dotąd kompleksowo zinterpretowana, a pełni wiele funkcji. Peiper kreuje się w niej na najwybitniejszego znawcę poezji nowoczesnej, komentuje własną twórczość i miejsce poezji w dynamicznie modernizującym się życiu społecznym, podejmuje też gwałtowną polemikę z nieprzychylną mu krytyką literacką. W tekście widać również ślady manii wielkości i psychozy, którym już wtedy Peiper zaczął ulegać. Sądził, iż niezrozumienie jego twórczości przez krytykę było konsekwencją działań jego osobistych wrogów. Przedmowa do Poematów to jeden z najważniejszych napisanych przez niego paratekstów. Autor zarówno nadał jej charakter programowy, jak i wypełnił ją dużą dawką subiektywizmu. Kreując się na poetę niezrozumianego i na wybitnego teoretyka poezji, zarzucał swoim oponentom nieuczciwość i brak dobrej woli. Przedmowa stanowi podsumowanie twórczości poetyckiej Peipera, który przekonany o wielkiej wartości swojego dorobku, próbował nakłonić odbiorców do zaaprobowania własnej poetyki i teorii.

Słowa kluczowe:

Tadeusz Peiper, przedmowa, paratekst, komentarz, psychoza

Podobne artykuły

1 2 3 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Sobieraj, T. (2026). Autokreacja, komentarz i psychoza. O przedmowie Tadeusza Peipera do zbioru „Poematy”. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (16 (19), 83–98. https://doi.org/10.32798/pflit.1849

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bolecki, Włodzimierz, Gombrowicz w tekstach drugich, „Teksty Drugie” 2002, nr 3, s. 4–6.
Google Scholar

Bolecki, Włodzimierz, Pierwszorzędne teksty drugorzędne, w: W. Gombrowicz, Czytelnicy i krytycy. Proza, reportaże, krytyka literacka, eseje, przedmowy, Kraków 2004.
Google Scholar

Fazan, Jarosław, Od metafory do urojenia. Próba patografii Tadeusza Peipera, Kraków 2010.
Google Scholar

Fazan, Jarosław, Po co Peiper?, „Przestrzenie Teorii” 2024, nr 41, s. 145–154. DOI: https://doi.org/10.14746/pt.2024.41.8
Google Scholar

Genette, Gérard, Palimpsestes. La littérature au second degré, Paris 1982.
Google Scholar

Genette, Gérard, Seuils, Paris 1987.
Google Scholar

Grądziel-Wójcik, Joanna, Drugie oko Tadeusza Peipera. Projekt poezji nowoczesnej, Poznań 2010.
Google Scholar

Jaworski, Stanisław, Milczenie Tadeusza Peipera, w: idem, Odnajdywanie świata, Kraków 1984.
Google Scholar

Jaworski, Stanisław, „Piszę, więc jestem”. O procesie twórczym w literaturze, wyd. 2, Kraków 2022.
Google Scholar

Jeziorowski, Tomasz, Kalendarz życia i twórczości Tadeusza Peipera, w: Papież awangardy. Tadeusz Peiper w Hiszpanii, Polsce, Europie, red. P. Rypson, Warszawa 2015.
Google Scholar

Karpowicz, Agnieszka, „Flora nowości”. Wokół wyobraźni ekologicznej Tadeusza Peipera, „Teksty Drugie” 2024, nr 5, s. 85–105. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2024.5.5
Google Scholar

Kłak, Tadeusz, „Moja kampania recytatorska”. Peiper i jego odbiorcy; Stolik Tadeusza Peipera, w: idem, Stolik Tadeusza Peipera. O strategiach awangardy, Kraków 1993.
Google Scholar

Korolko, Mieczysław, Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1990.
Google Scholar

Leśnodorski, Zygmunt, Wspomnienia i zapiski, Kraków 1959.
Google Scholar

Peiper, Tadeusz, A, il. M. Kisling, [Kraków] 1924.
Google Scholar

Peiper, Tadeusz, Miasto. Masa. Maszyna, w: idem, Tędy. Nowe usta, przedm., kom., nota biogr. S. Jaworski, oprac. tekstu i red. T. Podoska, Kraków 1972.
Google Scholar

Peiper, Tadeusz, Przedmowa do Poematów (Zbioru), w: idem, Poematy i utwory teatralne, przedm., oprac. tekstu, kom. A. K. Waśkiewicz, utwory Z dróg wojennych oprac. i kom. S. Jaworski, red. S. Góra et al., Kraków 1979.
Google Scholar

Peiper, Tadeusz, Słowo wstępne wygłoszone przed porankiem poezji Brunona Jasieńskiego we Lwowie, w: idem, O wszystkim i jeszcze o czymś. Artykuły, eseje, wywiady (1918–1939), przedm., kom., bibl. S. Jaworski, oprac. tekstu T. Podoska, tłum. pierwodruków czeskiego, francuskiego, hiszpańskich A. Włodek et al., red. S. Góra et al., Kraków 1974.
Google Scholar

Przyboś, Julian, O poezji integralnej, w: idem, Linia i gwar. Szkice, t. 1, Kraków 1959.
Google Scholar

Rydz, Agnieszka, Obrazowość afektu w pracach Tadeusza Peipera, w: Widzenie awangardy, red. A. Stankowska et al., Poznań 2018.
Google Scholar

Rypson, Piotr, Książki i strony. Polska książka awangardowa i artystyczna w XX wieku, Warszawa 2000.
Google Scholar

Sławiński, Janusz, Koncepcja języka poetyckiego Awangardy Krakowskiej, Kraków 1998.
Google Scholar

Stanisz, Marek, Przedmowy romantyków. Kreacje autorskie, idee programowe, gry z czytelnikiem, Kraków 2007.
Google Scholar

Szajnert, Danuta, Osoba w paratekstach, w: Osoba w literaturze i komunikacji literackiej, red. E. Balcerzan, W. Bolecki, Warszawa 2000.
Google Scholar

Szajnert, Danuta, Poetyka autokomentarza?, w: Poetyka bez granic, red. W. Bolecki, W. Tomasik, Warszawa 1995.
Google Scholar

Waśkiewicz, Andrzej K., Komentarz, w: T. Peiper, Poematy i utwory teatralne, przedm., oprac. tekstu, kom. A. K. Waśkiewicz, utwory Z dróg wojennych oprac. i kom. S. Jaworski, red. S. Góra et al., Kraków 1979.
Google Scholar

Ważyk, Adam, Dziwna historia awangardy, Warszawa 1976.
Google Scholar

Wilczek, Piotr, Przedmowy autorskie do dzieł Witolda Gombrowicza. Zarys problematyki, w: Autorów i wydawców dialogi z czytelnikami. Studia historycznoliterackie, red. R. Ocieczek, Katowice 1992.
Google Scholar

Tomasz Sobieraj

lotario@amu.edu.pl
https://orcid.org/0000-0002-4563-5574

Afiliacja:

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Polska

Biogram

prof. dr hab., Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Historyk literatury i edytor naukowy zatrudniony w Instytucie Filologii Polskiej i Klasycznej na Wydziale Filologii Polskiej i Klasycznej UAM. Najnowsze publikacje: monografia autorska W sieci natury i kultury. Bolesław Prus wobec dylematów światopoglądowych swojej epoki (2022), edycja krytyczna powieści Henryka Sienkiewicza Wiry (2024). Główne zainteresowania badawcze: kulturowa historia prozy drugiej połowy XIX i początku XX w., krytyka literacka i teatralna od czasów pozytywizmu do dwudziestolecia międzywojennego, publicystyka społeczno-kulturalna, związki literatury z filozofią i naukami przyrodniczymi, humanistyka środowiskowa i animal studies, problematyka tekstologiczno-edytorska.