„Polskiej” Matki Boskiej przykre doświadczenia z carską cenzurą zagraniczną w latach 1865–1904

Janusz Kostecki

doi:10.32798/pflit.1736

Opublikowane: 2025-06-17

Nr 15 (18) (2025)

„Polskiej” Matki Boskiej przykre doświadczenia z carską cenzurą zagraniczną w latach 1865–1904

Janusz Kostecki

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.1736

Abstrakt

Celem artykułu jest rekonstrukcja jednego z obszarów działalności carskiej cenzury zagranicznej, zmierzającej do odcięcia mieszkańców zaboru rosyjskiego od polskojęzycznych książek religijnych wydawanych na pozostałych ziemiach polskich oraz zagranicą. Skupiono się na kontroli publikacji maryjnych. W przeprowadzonej analizie wykorzystano kompletny
wykaz druków tego rodzaju z lat 1865–1904 (z podziałem na zakazane w całości, dopuszczone do obiegu po usunięciu kwestionowanych fragmentów oraz takie, które nie budziły zastrzeżeń urzędników kontroli), a także wszystkie zachowane w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie akta Warszawskiego Komitetu Cenzury z tego okresu, zawierające cenzorskie uzasadnienia zakazu rozpowszechnia poszczególnych wydawnictw. Ustalono podstawowe kategorie kwestionowanych publikacji. Były to dwa typy książek paraliturgicznych, czyli zbiory pieśni i modlitewniki, a w dalszej kolejności – popularne opracowania dotyczące historii i aktualnego stanu Kościoła na ziemiach polskich, kazania i nauki oraz rozmyślania. Ustalono, że największe zastrzeżenia cenzorów budziło sformułowanie „Matka Boska Królowa Polski” i jego warianty, gdyż łączyło ono w szczególny sposób ważny element religii chrześcijańskiej z wątkami społecznymi i politycznymi. Władzom rosyjskim chodziło o niedopuszczenie do tworzenia się więzi (i osłabienia istniejących) między polskimi katolikami zamieszkującymi poszczególne obszary,
czyli postrzegania się przez nich jako członków ponadlokalnej (ponadzaborowej) wspólnoty narodowej.

Słowa kluczowe:

Matka Boska Królowa Polski, kult maryjny, wydawnictwa religijne, cenzura

Podobne artykuły

Kamila Budrowska, Lem, Gławlit i polska cenzura , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 15 (18) (2025): Cenzury
Elżbieta Flis-Czerniak, Potęgowanie agonu, czyli o literackim starciu Józefa Albina Herbaczewskiego z Tadeuszem Micińskim , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Krystyna Bartol, Od zbioru do antologii. Greckie początki , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 12 (15) (2022): Antologie i antologizowanie
Marzena Woźniak-Łabieniec, Marek Hłasko i jego twórczość w dokumentach GUKPPiW (lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte). Rekonesans , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 15 (18) (2025): Cenzury
Maciej Szargot, Koncert skrzypcowy i krowa. O grze Gałczyńskiego z cenzurą, krytyką i czytelnikami w poemacie „Niobe” , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 15 (18) (2025): Cenzury
Jadwiga Linde-Usiekniewicz, Paulina Nalewajko, [Dialog i komentarze narracyjne w prozie: opowiadanie Gabriela Garcíi Márqueza “Buen viaje, señor presidente” i jego polskich tłumaczeniach] , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 4(7) (2014): Dystopie
Olga Płaszczewska, Maszyna do pisania, maszyna do zapamiętywania. Antonelli Aneddy zmagania z historią – z perspektywy tłumacza , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 11 (14) (2021): Cezury
Bernadetta Kuczera-Chachulska, Mickiewicz−Słowacki. Estetyczna wartość opozycji , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Joanna Zajkowska, „Negocjowanie znaczeń” − Gomulicki tłumaczy Niekrasowa , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Elżbieta Dąbrowicz, Stulecie Tyrmanda. Cezura w biografii publicznej pisarza , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 11 (14) (2021): Cezury

1 2 3 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Kostecki, J. (2025). „Polskiej” Matki Boskiej przykre doświadczenia z carską cenzurą zagraniczną w latach 1865–1904. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (15 (18), 205–243. https://doi.org/10.32798/pflit.1736

Cited by / Share

Bibliografia

Adamski, Józef Stanisław, Hołd Niepokalanej Dziewicy Bogarodzicy w pięćdziesięcioletnią rocznicę ogłoszenia dogmatu niepokalanego poczęcia, Poznań 1904.
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawski Komitet Cenzury, sygn. 33–35, 37–44.
Google Scholar

Barącz, Sadok, Cudowne obrazy Matki Najświętszej w Polsce, Lwów 1891.
Google Scholar

Bażyński, Franciszek, [Posłowie], w: J. J. Gaume, Judyt i Ester. Miesiąc Maryji w XIX w., Poznań 1875.
Google Scholar

Bilczewski, Józef, Królowa Korony Polskiej. List pasterski [...] z okazyi odnowienia ślubów Jana Kazimierza na kongresie Maryańskim we Lwowie, Lwów 1904.
Google Scholar

Charkiewicz, Jarosław, Wybrane aspekty kultu Matki Bożej w prawosławiu, „Elpis” 2014, t. 16, s. 23–31. DOI: https://doi.org/10.15290/elpis.2014.16.04
Google Scholar

Chwała Boża. Zbiór nabożeństwa katolickiego mieszczący w sobie dwa sposoby słuchania mszy św., nabożeństwo do spowiedzi i komunii św., nabożeństwo do Trójcy Przenajświętszej, do Najświętszej Panny Maryi Panny, do Świętych Pańskich i Aniołów Bożych, nabożeństwo do Najsłodszego Serca Pana Jezusa, modlitwy o śmierć szczęśliwą, modlitwy na główniejsze uroczystości roczne, oraz pieśni kościelne, Poznań– Gietrzwałd 1884.
Google Scholar

Dostateczny śpiewnik kościelny i domowy wraz z książką modlitewną dla wygody katolików z różnych książek i śpiewników zebrany, wyd. 4, Niemieckie Piekary 1865.
Google Scholar

Dunin-Sulgustowski, Marcin, Książka do nabożeństwa dla wszystkich katolików, szczególniej zaś dla wygody katolików archidyecezyi gnieźnieńskiej i poznańskiej z polecenia najprzewielebniejszego arcy-biskupa [...] ułożona. Na nowo z polecenia najprzewielebniejszego arcy-biskupa Leona Przyłuskiego po raz drugi przejrz., wyd. 4 dla kobiet, Gniezno 1864.
Google Scholar

Fiedeń, Kazimierz, Próba systematyzacji polskiego piśmiennictwa z lat 1957–1980 o maryjnej pobożności ludowej, „Seminare. Poszukiwania Naukowe” 1983, t. 6, s. 245–308. DOI: https://doi.org/10.21852/sem.1983.11
Google Scholar

Fijałek, Jan, Królowa korony Polskiej. Studia do historii kultu Matki Bożej w dawnej Polsce, „Przegląd Kościelny” 1902, t. 2, nr 8, s. 108–125; nr 10, s. 255–285; nr 12, s. 422–447; 1903, t. 3, nr 13, s. 23–41; nr 14, s. 81–93.
Google Scholar

Fridrich, Alojzy, Historye cudownych obrazów Najświętszej Maryi Panny w Polsce, t. 1–4, Kraków 1903–1911.
Google Scholar

Gergowicz, Edmund S., Mitologja słowiańska w zarysie, Lwów 1872.
Google Scholar

Goralski, Szymon, Odpusty w kościołach zakonnych świętego Franciszka Serafickiego, wyd. 3 objaśn. i wielu modlitwami pomn., Kraków 1869.
Google Scholar

Hołd Niepokalanej. Odczyt miany podczas zawiązania Sodalicyi Maryańskiej między mieszczanami tarnowskimi dnia 7 mar. 1904 r. w sali „Gwiazdy” tarnowskiej, Lwów 1904.
Google Scholar

Jabłońska-Deptuła, Ewa, Kult maryjny w Polsce w XIX w., „Znak” 1961, R. 4, nr 5 (37), s. 43–51.
Google Scholar

Jougan, Alojzy, Liturgika katolicka do użytku w szkołach średnich, seminariach nauczycielskich i szkołach wydziałowych, Lwów 1895.
Google Scholar

Kantyczki, wyd. 5, t. 1: Pieśni adwentowe, Paryż 1867.
Google Scholar

Klonowski, Teofil Tomasz, Szczeble do nieba czyli zbiór pieśni z melodyjami w Kościele rzymsko-katolickim od najdawniejszych czasów używanych, t. 1–2, Poznań 1867.
Google Scholar

Kłoczowski, Jerzy, Dzieje chrześcijaństwa polskiego, wyd. uzup., Warszawa 2007.
Google Scholar

Korsak, Jan, Uwagi i przysługi na główniejsze święta Najświętszej Maryi Panny, Pelplin 1872.
Google Scholar

Kosiński, Piotr Paweł, Skarby nieba, czyli mały zbiorek modlitw, westchnień i pobożnych uczynków do których są przywiązywane odpusty, wyd. 3, Kraków 1879.
Google Scholar

Kostecki, Janusz, Carska cenzura zagraniczna wobec importu literatury religijnej w języku polskim w latach 1865–1904, w: Zalecenia i przestrogi lekturowe (XVI–XX wiek), red. M. Jarczykowa, A. Bajor, Katowice 2012.
Google Scholar

Kostecki, Janusz, Import do zaboru rosyjskiego kalendarzy polskojęzycznych i ich cenzurowanie w latach 1865–1904, w: Książki mają swoją historię. Prace ofiarowane Profesor Barbarze Bieńkowskiej, Warszawa 2021.
Google Scholar

Kostecki, Janusz, Kontrolowanie zagranicznych i zakordonowych czasopism polskich przez rosyjską cenzurę zagraniczną w latach 1865–1904, „Roczniki Biblioteczne” 2020, R. 64, s. 135–177. DOI: https://doi.org/10.19195/0080-3626.64.6
Google Scholar

Kostecki, Janusz, Sprzedaż i rozdawnictwo książek w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX w., „Studia o Książce” 1979, t. 9, s. 65–99.
Google Scholar

Kostecki, Janusz, Trudny proces przenikania. Carska cenzura zagraniczna wobec importu publikacji w języku polskim w latach 1865–1904, Warszawa 2011.
Google Scholar

Kostecki, Janusz, Warianty wydawnicze jako reakcja na ingerencje cenzury rosyjskiej w II połowie XIX wieku, w: Trzy pokolenia. Pamięci Profesor Janiny Kulczyckiej-Saloni, Warszawa 1998.
Google Scholar

Kostecki, Janusz, Rowicka, Małgorzata, Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carską cenzurę zagraniczna, t. 1–3, Warszawa 2006.
Google Scholar

Krukowski, Józef, Kazania na uroczystości i inne święta Najświętszej Maryi Panny, wyd. 2, Kraków 1884.
Google Scholar

Krukowski, Józef, Nowe nauki majowe, Kraków 1882.
Google Scholar

Ks. kanonik L. G. [Godlewski, Lucjan], Ołtarzyk Ostrobramski zawierający w sobie kronikę obrazu Najświętszej Maryi Panny Ostrobramskiej; nabożeństwo do Najświętszej Maryi Panny Boga-Rodzicy; codzienne, niedzielne, roczne i przygodne; oraz modlitwy podczas mszy św., na każdy dzień tygodnia i na wszystkie święta przypadające w roku; jakoteż za dusze wiernych zmarłych, do aniołów świętych pańskich i patronów kraju, tudzież nauki duchowne i myśli chrześciańskie na wszystkie dni miesiąca; z ksiąg przez Kościół święty zatwierdzonych wyjęte; oraz pieśni kościelne i koniec czterech Ewangelii zawierający: dzieje męki, śmierci i zmartwychwstania Zbawiciela naszego. Ku pobożnemu rozmyślaniu a użytkowi wiernych, Paryż [s.a.].
Google Scholar

Leciński, Józef [Plebankiewicz, Wincenty], Nauki religijne, t. 2, zebr. i wyd. S. Barącz, Lwów 1884.
Google Scholar

Mrowiński, Walerian, Miesiąc maj poświęcony czci N. Maryi P. Z przykładami, Lwów 1885.
Google Scholar

Mrowiński, Walerian, Miesiąc maj poświęcony czci Najświętszej Maryi Panny. Z przykładami, wyd. 3, Kraków [1900].
Google Scholar

Mrowiński, Walerian, O czci Matki Boskiej w Polsce, Lwów 1886.
Google Scholar

Nowak, Jacek, Maryja Królową Polski, „Łódzkie Studia Teologiczne” 2020, t. 29, nr 4, s. 45–55.
Google Scholar

Nowakowski, Jakub, Miesiąc maj poświęcony Bogarodzicy i Niepokalanej Dziewicy Maryi, wyd. 4 popr., Lwów 1866.
Google Scholar

Nowakowski, Jakub, Miesiąc maj poświęcony Bogarodzicy i Niepokalanej Dziewicy Maryi, Kraków 1881.
Google Scholar

Ojców naszych wiara święta czyli prawdy i zasady świętej wiary i moralności katolickiej jasno wyłożone i przykładami objaśnione, wyd. 2, Poznań 1892.
Google Scholar

Olszewski, Daniel, Polska kultura religijna na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa 1966.
Google Scholar

Ołtarzyk częstochowski zawierający w sobie nabożeństwo do Najświętszej Maryi Panny..., Paryż [s.a.].
Google Scholar

Patruszewa, N. G., Fut, I. P. [Foote, Irwin Paul], Cyrkulary cenzurnogo wiedomstwa Rossijskoj impierii. Sbornik dokumientow, Sankt-Pietierburg 2016.
Google Scholar

Pelczar, Józef, Kazania na niektóre święta Najświętszej Panny Maryi, cz. 2, Kraków 1891.
Google Scholar

Porter-Szücs, Brian, Wiara i ojczyzna. Katolicyzm, nowoczesność i Polska, tłum. J. Dzierzgowski, Warszawa 2022.
Google Scholar

Riedl, Kazimierz, Przyjdź królestwo Twoje. Książeczka do nabożeństwa dla młodzieży, Kraków 1888.
Google Scholar

Rivaux, Jean Joseph, Opowiadanie dziejów Kościoła rzymsko-katolickiego w streszczeniu, tłum. ks. Bogumił znad Wisły, t. 3, Kraków 1879.
Google Scholar

Róża duchowna czyli zbiór nabożeństwa ku czci Boga, Najświętszej Maryi Panny i świętych Pańskich, dla wygody wiernych Chrystusowych, a mianowicie w Arcybractwie Różańca Świętego zostających..., wyd. 8 zn. pomn., Kraków 1877.
Google Scholar

Schuler, Innocentia, Życie świętej Anieli Merici i dzieje przez nią założonego zakonu urszulanek, tłum. J. Górka, Kraków 1901.
Google Scholar

Siemieński, Jan, Pięciominutowe rozmyślania. (Dla inteligencyi), wyd. 2. w dwójnasób powiększ., t. 1, Kraków 1902.
Google Scholar

Sierosławski, Józef, Śpiew rzymsko katolickiego kościoła od początku ery chrześcijańskiej aż po nasze czasy, uważany jako a) śpiew liturgiczny czyli gregoriański, b) śpiew polifonowy-memuralny, czyli figuralny, c) jako śpiew ludowy, Kraków 1900.
Google Scholar

Skarb duszy pobożnej, czyli zbiór osobliwych nabożeństw i pieśni z dodatkiem gorzkich żali i nieszpornych psalmów, Wadowice 1885.
Google Scholar

Skarb duszy pobożnej zawierający w sobie wybór modlitw z dołączeniem nabożeństwa przygodnego i na każdy dzień tygodnia..., Paryż [1860]
Google Scholar

Skrudlik, Mieczysław, Królowa Korony Polskiej, Warszawa 1926.
Google Scholar

Smolikowski, Paweł, Rozmyślania dla alumnów Kollegium Polskiego w Rzymie, t. 2, Kraków 1896.
Google Scholar

Surzyński, Józef, Polskie pieśni Kościoła katolickiego od najdawniejszych czasów do końca XVI stulecia. Z dodaniem kilkudziesięciu starych melodyi kościelnych, Poznań 1891.
Google Scholar

Szreter, Piotr, Import wydawnictw zakordonowych w latach 1897–1914 w świetle danych cenzury rosyjskiej, w: Instytucje – publiczność – sytuacje lektury. Studia z historii czytelnictwa, red. J. Kostecki, t. 3, Warszawa 1991.
Google Scholar

Szreter, Piotr, Rosyjska cenzura spraw duchowych wyznań obcych w drugiej połowie XIX i na początku XX w., w: Instytucje – publiczność – sytuacje lektury. Studia z historii czytelnictwa, red. J. Kostecki, t. 6, Warszawa 1997.
Google Scholar

Śpiewnik dla użytku wiernych chrześcijan katolików, zawierający 600 pieśni jako to: pieśni codzienne, msze święte, pieśni na uroczystości pańskie, na święta Matki Boskiej i Świętych Pańskich, niemniej pieśni przygodne, psalmy, suplikacye itp., wyd. 2 zup. popr. i pomn., Gniezno 1873.
Google Scholar

Święty Wojciech. 997–1897, Poznań 1897.
Google Scholar

Wacław z Sulgostowa [Nowakowski, Edward], Kazanie o czci św. Józefa w dzień konsekracji kościoła oo. karmelitów bosych pod wezwaniem św. Józefa w Wadowicach miane r.p. 1899 dnia 27 sierpnia, Kraków 1899.
Google Scholar

Wacław z Sulgostowa [Nowakowski, Edward], O cudownych obrazach w Polsce Prze- najświętszej Matki Bożej. Wiadomości historyczne, bibliograficzne i ikonograficzne, Kraków 1902.
Google Scholar

„Wiadomości Archidyecezyalne Warszawskie” 1920, R. 10, nr 2–3.
Google Scholar

Wilczyński, Ksawery, „Dlaczego nie nazywasz mnie królową Polski?” Tego tytułu Maryi nie wymyślili Polacy, https://opoka.org.pl/biblioteka/Z/ZP/dlaczego-nie-nazywasz-mnie-krolowa-polski-tego-tytulu-nie (d.d. 4.03.2025).
Google Scholar

Wojtczak, Adam, Pochodzenie i rozwój maryjnego tytułu „Gwiazda Zaranna”, „Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie” 2011, nr 17, s. 161–185. DOI: https://doi.org/10.31648/sw.289
Google Scholar

Wołyniak [Giżycki, Jan Marek], Spis klasztorów unickich bazylianów w województwie wołyńskiem, Kraków 1905.
Google Scholar

Wyborek pieśni kościelnych obejmujący najwięcej używane śpiewy w Kościele katolickim. Do użytku szkolnego i domowego, Poznań 1897.
Google Scholar

Wybór nabożeństwa najpotrzebniejszego z książek aprobowanych wyjęty, wyd. 4, Poznań 1870.
Google Scholar

Wyrwas, Stanisław, Dzieje kultu Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski. Studium historyczno-liturgiczne, „Studia z Dziejów Liturgii w Polsce” 1976, t. 2, s. 405–455.
Google Scholar

X. S. S. [Stojałowski, Stanisław], O nabożeństwie do Królowej Serca Jezusowego, wyd. 3, Kraków 1873.
Google Scholar

X. S. Z. [Załęski, Stanisław], Pamiątka 500-letniego jubileuszu wprowadzenia obrazu cudownego N. Maryi P. na Jasną Górę w Częstochowie, Kraków 1882.
Google Scholar

X. T., Wybór nauk na uroczystości N. Maryi Panny z dzieł i rękopisów słynnych kaznodziei, Gniezno 1876.
Google Scholar

Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, wyd. 2, Pelplin 1886.
Google Scholar

Zieliński, Jan, O widzeniach i zachwyceniach przyrodzonych i nadprzyrodzonych w ogóle i o rozpoznawaniu takowych z zastosowaniem do objawień gietrzwałdzkich, Pelplin 1882.
Google Scholar

Janusz Kostecki

jakostecki@gmail.com
https://orcid.org/0000-0003-1020-1781

Afiliacja:

Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Polska

Biogram

dr hab., em. prof. Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wieloletni kierownik Zakładu Badania Historii Czytelnictwa w Instytucie Książki i Czytelnictwa Biblioteki Narodowej. Zainteresowania badawcze: historia czytelnictwa, produkcji wydawniczej, czasopism, handlu książką i bibliotek w okresie zaborów; teoria badań nad czytelnictwem, czytelnictwo współczesne; dzieje cenzury w zaborze rosyjskim. Redaktor naukowy serii „Z Dziejów Kultury Czytelniczej w Polsce”. Autor oraz współautor książek: Trudny proces przenikania. Carska cenzura zagraniczna wobec importu publikacji w języku polskim w latach 1865–1904; Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904... (t. 1–3); Prasa Królestwa Polskiego w opinii władz cenzury rosyjskiej (1901–1914). Dokumenty, a także licznych artykułów w czasopismach naukowych i książkach zbiorowych, haseł w encyklopediach i słownikach specjalistycznych oraz recenzji.