Lem, Gławlit i polska cenzura

Kamila Budrowska

doi:10.32798/pflit.1584

Opublikowane: 2025-06-17

Nr 15 (18) (2025)

Lem, Gławlit i polska cenzura

Kamila Budrowska

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.1584

Abstrakt

Artykuł realizuje postulat, aby w badaniach nad działaniami cenzury w Polsce w okresie komunizmu uwzględnić dokumenty z archiwów rosyjskich. W artykule zrealizowany został jeden z możliwych wariantów takiego działania: opis przypadków cenzurowania polskiego piśmiennictwa w ZSRR w tłumaczeniach na język rosyjski. Centralne zagadnienie badawcze artykułu jest zogniskowane wokół pytania o wpływ, jaki mógł mieć zdecydowanie negatywny stosunek cenzury radzieckiej na późniejsze działania cenzury w Polsce wobec tekstów tego samego autora wydawanych w języku polskim.

Wybranym do analizy przypadkiem jest twórczość bardzo popularnego w ZSRR Stanisława Lema, którego wymienia się w sporządzonym w 1966 r. w Rosji partyjnym donosie jako twórcę i kodyfikatora nurtu „pesymistycznej” fantastyki naukowej. Jak stwierdzono w artykule, po owej negatywnej ocenie twórczość Lema podlegała w Rosji ostrym restrykcjom, a w wydaniach kolejych tekstów dokonano głębokich zmian o charakterze cenzuralnym. Okazuje się natomiast, że w Polsce w tym samym czasie podobna sytuacja nie miała miejsca, a dzieła Lema ukazywały się drukiem bez większych przeszkód. Do wniosku takiego prowadzi analiza dokumentów wytworzonych przez polską cenzurę. Na tej podstawie autorka formułuje wniosek, że nie było szybkiego przepływu informacji ani zaleceń pomiędzy cenzurą radziecką a polską, pomimo nieformalnej nadrzędności partyjnych struktur radzieckich.

W artykule wzmiankuje się ponadto stan badań nad sowieckim systemem cenzury, opisuje fenomen popularności utworów Lema w Związku Radzieckim, a także przywołuje rzeczony dokument w obszernych fragmentach, w tłumaczeniu na język polski.

Słowa kluczowe:

Stanisław Lem, komunizm, cenzura radziecka, cenzura komunistyczna w Polsce, przekład

Podobne artykuły

1 2 3 4 5 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Budrowska, K. (2025). Lem, Gławlit i polska cenzura. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (15 (18), 125–148. https://doi.org/10.32798/pflit.1584

Cited by / Share

Bibliografia

Archiwum Akt Nowych w Warszawie, GUKPPiW, sygn. 2959, 3090, 3215, 3404, 3497, 4310.
Google Scholar

Babiczenko, Denis Leonidowicz, Pisatieli i cenzory. Sovietskaja litieratura 40. godov pod politiczeskim kontroliem CK, posl. L. I. Łazariewa, Moskwa 1994.
Google Scholar

Bates, John M., Cenzura literatury angielskiej w Polsce. 1948–1967, w: Literatura w gra- nicach prawa (XIX–XX w.), red. K. Budrowska et al., Warszawa 2013.
Google Scholar

Bates, John M., Cenzura w epoce stalinowskiej, „Teksty Drugie” 2002, nr 1/2, s. 95–120.
Google Scholar

Google Scholar

Bazylow, Ludwik, Wieczorkiewicz, Paweł, Historia Rosji, Wrocław 2005.
Google Scholar

Bąbel, Agnieszka, Magia, parodia, cenzura. „Poniedziałek zaczyna się w sobotę” Arkadija i Borisa Strugackich – przekłady polskie wobec oryginału, „Napis” 2018, seria 24, s. 344–380.
Google Scholar

Bednarczyk, Anna, Rosyjskie „Solaris” Stanisława Lema, w: Lem i tłumacze, red. E. Skibińska, J. Rzeszotnik, Kraków 2010.
Google Scholar

Bilikiewicz-Blanc, Danuta, Rzeszotnik, Jacek, Bibliografia przekładów (1954–2010), w: Lem i tłumacze, red. E. Skibińska, J. Rzeszotnik, Kraków 2010.
Google Scholar

„Biuletyn Informacyjno-Instrukcyjny”. Wybór dokumentów z roku 1955, red. K. Budrowska et al., Białystok 2018.
Google Scholar

Blum, Arlen, Sowietskaja cenzura w epochu totalnowo tierrora 1929–1953, Sankt Petersburg 2000.
Google Scholar

Bol’szaja cenzura. Pisatieli i żurnalisty w stranie sowietow. 1917–1956. Dokumienty, ried. L. W. Maksimienkow, Moskwa 2005.
Google Scholar

Budrowska, Kamila, Badania porównawcze (transnarodowe) nad cenzurą i cenzurowaniem literatury w byłych krajach komunistycznych Europy Środkowo-Wschodniej. Wstępne rozpoznania i przegląd stanu badań, „Wielogłos” 2021, nr 3 (49), s. 62–81.
Google Scholar

Budrowska, Kamila, Cenzura i okolice. Studia o cenzurze instytucjonalnej w Polsce w latach 1944–1990, Warszawa 2022.
Google Scholar

Budrowska, Kamila, Literatura i pisarze wobec cenzury PRL. 1948–1958, Białystok 2009.
Google Scholar

Budrowska, Kamila, Zatrzymane przez cenzurę. Inedita z połowy wieku XX, Warszawa 2013.
Google Scholar

Budrowska, Kamila, Piecychna, Beata, Institutional Censorship and Literary Translation in Communist Poland, 1945–1958, w: The Routledge Handbook of Translation and Politics, ed. D. Merkle, B. J. Baer, New York 2025, s. 222–242.
Google Scholar

Cenzura w PRL. Analiza zjawiska, red. K. Kamińska, Z. Romek, Warszawa 2017.
Google Scholar

Cenzura w PRL. Relacje historyków, oprac. i wstęp Z. Romek, Warszawa 2000.
Google Scholar

Coetzee, John M., Obraza. Eseje o cenzurze, tłum. M. Król, Kraków 2011.
Google Scholar

Dąbrowicz, Elżbieta, Cenzura na gruzach. Szkice o literackich świadectwach życia w PRL-u, Białystok 2017.
Google Scholar

Dramat i teatr w dokumentach GUKPPiW, red. K. Budrowska et al., Białystok 2017.
Google Scholar

Ermolaev, Herman, Censorship in Soviet Literature. 1917–1991, New York–London 1997.
Google Scholar

Gajewska, Agnieszka, Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia, Kraków 2021.
Google Scholar

Gajewska, Agnieszka, Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema, Poznań 2016.
Google Scholar

Gardocki, Wiktor, Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX w., Warszawa 2019.
Google Scholar

Gardocki, Wiktor, Wymiana idei i doświadczeń. Współpraca Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk z Gławlitem, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2014, t. 10, s. 41–49.
Google Scholar

Głębicka, Ewa, ‘Stanisław Lem’, w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, red. J. Czachowska, A. Szałagan, t. 5, Warszawa 1997.
Google Scholar

Główny Urząd Kontroli Prasy 1945–1949, oprac. D. Nałęcz, Warszawa 1994.
Google Scholar

Google Scholar

Goban-Klas, Tomasz, Literacki Gułag: Gławlit, czyli najwyższe stadium cenzury, w: Piśmiennictwo – systemy kontroli – obiegi alternatywne, red. J. Kostecki, A. Brodzka, t. 1, Warszawa 1992.
Google Scholar

Gogol, Bogusław, „Fabryka fałszywych tekstów”. Z działalności Wojewódzkiego Oddziału Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk w Gdańsku. 1945–1958, Gdańsk 2012.
Google Scholar

Goriajewa, Tamara M., Iskljuczit’ wsiakije upominanija... Oczierki istorii sowietskoj cenzury, Moskwa 1995.
Google Scholar

Hobot, Joanna, Gra z cenzurą w poezji Nowej Fali (1968–1976), Kraków 2000.
Google Scholar

Istorija sowietskoj politiczeskoj cenzury. Dokumienty i kommientarii, ried. T. M. Goriajewa et al., Moskwa 1997.
Google Scholar

Jaźniewicz, Wiktor, Filozofia Stanisława Lema w świetle statystyk. Aneks 1, w: P. Okoński, Głos Pana Lema. Szkice o filozofii człowieka, wartości kosmosu. W stulecie urodzin autora „Summy”, Kraków 2021.
Google Scholar

Jaźniewicz, Wiktor, Jak książki Stanisława Lema podbiły ZSRR, rozm. przepr. D. Kuźma, „Przekrój”, https://przekroj.org/sztuka-opowiesci/jak-ksiazki-stanislawa-lema-podbily-zsrr/ (d.d. 12.03.2024).
Google Scholar

Jazniewicz, Wiktor, Priedislowie pieriewodczika, w: Czietwiortyje Lemowskije cztienia, ried. A. Nestierow, Samara 2018.
Google Scholar

Jazniewicz, Wiktor, Stanislaw Lem, Minsk 2014.
Google Scholar

Kajtoch, Wojciech, Bracia Strugaccy, Kraków 1993.
Google Scholar

Kamińska-Chełminiak, Kamila, Cenzura w Polsce 1944–1960. Organizacja – kadry – metody pracy, Warszawa 2019.
Google Scholar

Kamińska-Chełminiak, Kamila, Polish Censorship during the Late Stalinist Period, „Vestnik of Saint Petersburg University. History” 2021, Vol. 66, Iss. 1, s. 245–259.
Google Scholar

Kamińska-Chełminiak, Kamila, Wpływ Związku Radzieckiego na proces tworzenia cenzury państwowej w Polsce (1944–1945), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2020, z. 2, s. 143–159.
Google Scholar

Kloc, Agnieszka, Cenzura wobec tematu II wojny światowej i podziemia powojennego w literaturze polskiej (1956–1958), Warszawa 2018.
Google Scholar

Korolow, Siergiej A., Donos w Rossji: socialno-filosofskije oczierki, Moskwa 1996.
Google Scholar

Kościewicz, Katarzyna, Preparowanie dziedzictwa. Pisma Kraszewskiego, Sienkiewicza, Żeromskiego i innych autorów pod cenzorskim nadzorem (1945–1955), Białystok 2019.
Google Scholar

Kultura i włast’ od Stalina do Gorbaczewa. Cenzura w Sowietskom Sojuzie 1917–1991.
Google Scholar

Dokumienty, oprac. A. W. Blum, W. G. Wołowinkow, Moskwa 2004.
Google Scholar

Lem, Stanisław, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 1966.
Google Scholar

Lem, Stanisław, Głos Pana, Warszawa 1968.
Google Scholar

Looby, Robert, Censorship, Translation and English Language Fiction in People’s Poland, Lublin 2015.
Google Scholar

Mojsak, Kajetan, Cenzura wobec prozy „nowoczesnej”. 1956–1965, Warszawa 2016.
Google Scholar

Nerard, Fran¸cois-Xavier, 5% prawdy. Donos i donosiciele w czasach stalinowskiego terroru, tłum. J. Szymańska-Kumaniecka, Warszawa 2008.
Google Scholar

Nie po myśli władzy. Studia nad cenzurą i zakresem ograniczania wolności słowa na ziemiach polskich od wieku XIX do czasów współczesnych, red. D. Degen, M. Żynda, Toruń 2012.
Google Scholar

Google Scholar

Niewygodne dla władzy. Ograniczanie wolności na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. D. Degen, J. Gzella, Toruń 2010.
Google Scholar

Nowak, Piotr, Cenzura w PRL jako nieudolna kopia radzieckiej hybrydy leninowsko-stalinowskiej. Nowe spojrzenie na GUKPPiW, w: „Nie należy dopuszczać do publikacji”. Cenzura w PRL, red. G. Gzella, J. Gzella, Toruń 2013.
Google Scholar

Nowak, Piotr, Cenzura wobec rynku książki. Wojewódzki Oddział Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk w Poznaniu. 1946–1955, Poznań 2012.
Google Scholar

Nowak, Piotr, „Kto w życiu myśli, nic nie pisze...”. Krótka historia prelustracji w Polsce, Poznań 2016.
Google Scholar

Oates-Indruchová, Libora, Censorship in Czech and Hungarian Academic Publishing, 1969–1989.
Google Scholar

Snakes and Ladders, London 2020.
Google Scholar

Orliński, Wojciech, Lem w PRL-u, czyli nieco prawdy w zwiększonej objętości, na podstawie korespondencji Stanisława Lema, Kraków 2021.
Google Scholar

Orliński, Wojciech, Lem. Życie nie z tej ziemi, Wołowiec 2017.
Google Scholar

Patelski, Mariusz, „Czujni strażnicy demokracji” ludowej. Urząd cenzury w województwie opolskim. 1950–1990, Opole 2019.
Google Scholar

Pawlicki, Aleksander, Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie, Warszawa 2001.
Google Scholar

Piętno władzy. Studia nad cenzurą i zakresem wolności słowa, red. W. Ciszewska-Pawłowska, B. Centek, Toruń 2020.
Google Scholar

Radzikowska, Zofia, Z historii walki o wolność słowa w Polsce (cenzura PRL w latach 1981–1987), Kraków 1990.
Google Scholar

Rajch, Marek, „Unsere andersartige Kulturpolitik”. Zensur und Literatur in der DDR und in der Volksrepublik Polen, Poznań 2015.
Google Scholar

Romek, Zbigniew, Wstęp, w: Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010.
Google Scholar

„Scziastie literatury”. Gosudarstwo i pisatieli. 1925–1938. Dokumienty, ried. D. L. Babi- czenko, Moskwa 1997.
Google Scholar

Smulski, Jerzy, „Przedodwilżowe” dyskusje na temat polityki przekładowej w latach stalinizmu, w: idem, „Przewietrzyć zatęchłą atmosferę uniwersytetów”. Wokół literaturoznawczej polonistyki doby stalinizmu, Toruń 2009.
Google Scholar

Tyszkiewicz, Barbara, Lekcja „Dziadów” w Głównym Urzędzie Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk. Inscenizacja Kazimierza Dejmka w dokumentacji państwowej cenzury, w: „Sztuka czytania między wierszami”. Cenzura w komunikacji literackiej w Polsce w latach 1965–1989, red. K. Budrowska, M. Kotowska-Kachel, Warszawa 2016.
Google Scholar

Wiśniewska-Grabarczyk, Anna, „Czytelnik” ocenzurowany. Literatura w kryptotekstach – recenzjach cenzorskich okresu stalinizmu, Warszawa 2018.
Google Scholar

Wiśniewska-Grabarczyk, Anna, Książki z Mysiej. Literatura w świetle poufnych biuletynów urzędu cenzury z lat 1945–1956, Warszawa 2021.
Google Scholar

Woźniak-Łabieniec, Marzena, Obecny-nieobecny. Krajowa recepcja Czesława Miłosza w krytyce literackiej lat pięćdziesiątych w świetle dokumentów cenzury, Łódź 2012.
Google Scholar

Za kulisami „Ministierstwa prawdy”. Tajnaja istorija sowietskoj cenzury. 1917–1929, Sankt Petersburg 1994.
Google Scholar

Kamila Budrowska

k.budrowska@uwb.edu.pl
https://orcid.org/0000-0003-3400-3966

Afiliacja:

Uniwersytet w Białymstoku Polska

Biogram

prof. dr hab., Uniwersytet w Białymstoku. Kieruje Katedrą Badań Porównawczych i Edytorstwa. Stypendystka Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, kierowniczka lub główna wykonawczyni w pięciu grantach naukowych. Recenzentka European Research Council. W 2019 r. odbyła trzymiesięczny staż naukowy na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku, w 2022 r. – trzymiesięczny staż naukowy na Uniwersytecie w Ratyzbonie. Interesuje się związkami między literaturą a polityką, ze szczególnym uwzględnieniem instytucjonalnej cenzury, oraz edytorstwem naukowym. Autorka ponad stu publikacji naukowych. Ostatnio opublikowała książki: Writers, Literature and Censorship in Poland. 1948–1958 (2020) oraz Cenzura i okolice. Studia o cenzurze instytucjonalnej w Polsce w latach 1944–1990 (2022), a także jako współautorka rozdziału w pracy The Routledge Handbook of Censorship and Translation (red. D. Merkle, B. J. Baer, 2025).