Autorytet księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w teatrze opinii między 1834 a 1861 rokiem

Elżbieta Dąbrowicz

doi:10.32798/pflit.1304

Opublikowane: 2024-06-18

Nr 14 (17) (2024)

Autorytet księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w teatrze opinii między 1834 a 1861 rokiem

Elżbieta Dąbrowicz

Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo

Dział: Temat Numeru

https://doi.org/10.32798/pflit.1304

Abstrakt

Biografia publiczna Adama Jerzego Czartoryskiego stanowi wymowny przykład kłopotów z władzą i autorytetem charakterystycznych dla epoki rozbiorowej, zwłaszcza zaś w warunkach emigracyjnych. Burzliwe perypetie reputacji księcia dają poznać, jak trudno było wówczas wzbudzić i utrzymać zaufanie społeczne, a także jak łatwo przychodziło upaść w oczach opinii publicznej. Przywództwo w warunkach emigracyjnych nie miało bowiem legalnego umocowania, było możliwe jedynie dzięki publicznemu demonstrowaniu dobrowolnego uznania dla autorytetu. Na emigracyjną część życia księcia przypadają tak skrajnie różne akty opiniotwórcze względem jego pozycji jak ogłoszenie go „nieprzyjacielem emigracji” (1834), parę lat później zaś – „królem de facto” (1839). Ekscesy tego rodzaju nie przeszkodziły wyrażanemu po zgonie Czartoryskiego w 1861 r. uznaniu dla niego jako autorytetu moralnego. Wynikało to jednak nie z wyważonej oceny jego postawy czy dokonań, lecz bezpośrednio z potrzeby chwili. Obchody żałobne posłużyły za pretekst do manifestacji patriotyczno-religijnych, które raz po raz wówczas organizowano, wykorzystując ku temu m.in. rocznice historyczne i pogrzeby. Każda z trzech omówionych niżej inicjatyw wizerunkowych miała własną dramaturgię, tworzyła osobną sieć relacji. Ogląd trzech spektakularnych momentów w biografii publicznej księcia daje wyobrażenie, jak dalece rozbiorowe życie publiczne, w szczególności emigracyjne, miało charakter nieciągły, ekscesywny, uwikłany w dynamikę propagandowo-dyplomatycznej wojny, toczonej przeważnie na papierze, ale często brudnej i bezwzględnej.

Słowa kluczowe:

biografia publiczna, Adam Jerzy Czartoryski, emigracja polityczna po 1831 r., opinia publiczna, reputacja

Podobne artykuły

Anita Całek, Wołanie anioła i milczenie poety: „Modlitwa” Cypriana Norwida w kontekście psychologii procesu twórczego , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 12 (15) (2022): Antologie i antologizowanie
Elżbieta Wesołowska, Co wolno było poetom? , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 15 (18) (2025): Cenzury
Elżbieta Dąbrowicz, Stulecie Tyrmanda. Cezura w biografii publicznej pisarza , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 11 (14) (2021): Cezury
Jerzy Fiećko, Ogród Wallenroda i tajemnica Wajdeloty , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 1(4) (2011): Ogrody
Jan Potkański, Prekursorzy Rymkiewicza , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Jerzy Fiećko, Mickiewicz ukryty za Słowackim? Nota o trój-antagonizmie wieszczów w Psalmie żalu Krasińskiego , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Jerzy Fiećko, „Historie przyszłości” Mickiewicza i kwestia dystopii , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 4(7) (2014): Dystopie
Ewa Hoffmann-Piotrowska, Adam Mickiewicz − domniemany czytelnik dramatu „Ksiądz Marek” Słowackiego , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Ewa Szczeglacka-Pawłowska, Agon i arcydzieło. [„Pan Baron”] Adama Mickiewicza wobec „pokusy poetyckiej á la Słowacki” , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 10 (13) (2020): Agony
Przemysław Czapliński, Awaria cmentarza , Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo: Nr 4(7) (2014): Dystopie

1 2 3 4 5 6 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Dąbrowicz, E. (2024). Autorytet księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w teatrze opinii między 1834 a 1861 rokiem. Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, (14 (17), 13–33. https://doi.org/10.32798/pflit.1304

Cited by / Share

Bibliografia

Akt z roku 1834 przeciw Adamowi Czartoryskiemu wyobrazicielowi systemu polskiej arystokracji, Poitiers 1839.
Google Scholar

Akt z roku 1834 przeciw Adamowi Czartoryskiemu, wyobrazicielowi systemu polskiej arystokracji, „Demokrata Polski” 1840, t. 2, s. 203–205.
Google Scholar

Arendt, Hannah, Co to jest autorytet?, w: eadem, Między czasem minionym a przyszłym. Osiem ćwiczeń z myśli politycznej, tłum. M. Godyń, W. Madej, Warszawa 1994.
Google Scholar

[Czartoryski, Adam Jerzy], Mowy księcia Adama Czartoryskiego od roku 1838–1847, Paryż 1847.
Google Scholar

Czartoryski, Adam Jerzy, Żywot J. U. Niemcewicza, Paryż 1860.
Google Scholar

„Czas” 1861, nr 161, s. 3; nr 162, s. 1; nr 165, s. 2; nr 166, s. 1; nr 167, s. 1–2; nr 171, s. 1–2; nr 174, s. 1; nr 176, s. 1; nr 180, s. 3.
Google Scholar

Dąbrowicz, Elżbieta, Galeria ojców. Autorytet publiczny w literaturze polskiej lat 1800–1861, Białystok 2009.
Google Scholar

Deklaracja co do Czartoryskiego z odmienną redakcją, „Nowa Polska” [1834], t. 3, półark. 7–10, s. 276–277.
Google Scholar

„Demokrata Polski” 1838, t. 1, s. 195–196.
Google Scholar

Dzieduszycki, Maurycy, Opinia publiczna, „Czas. Dodatek Miesięczny” 1856, t. 2, [z. 1], s. 3–27.
Google Scholar

„Dziennik Literacki” 1861, nr 58, s. 461–462.
Google Scholar

„Dziennik Poznański” 1861, nr 162, s. 1; nr 164, s. 1–2; nr 175, s. 2–3; 186, s. 4; nr 195, s. 2.
Google Scholar

„Gazeta Warszawska” 1861, nr 173, s. 1; nr 175, s. 1.
Google Scholar

Głębocki, Henryk, „Diabeł Asmodeusz” w niebieskich binoklach i kraj przyszłości. Hr. Adam Gurowski i Rosja, Kraków 2012.
Google Scholar

Handelsman,Marceli, Książę Adam Czartoryski, „Przegląd Współczesny” 1938, t. 65, nr 6, s. 42, 44.
Google Scholar

Jenerał Zamoyski 1803–1868, t. 4, Poznań 1930.
Google Scholar

J. O. [Osiecki, Jan], Ks. Adam Czartoryski, „Postęp” 1861, nr 9, s. 66–67.
Google Scholar

Kilka słów z powodu dzieła pana Colson, „Dziennik Narodowy” 1841, nr 4, s. 13–15.
Google Scholar

Kozanecki, Tadeusz, Maurycy Mochnacki i obóz Czartoryskiego (Inedita z września – listopada 1834 r.), „Przegląd Historyczny” 1956, nr 4, s. 721–765.
Google Scholar

„Kraj i Emigracja” 1839, z. 9 [s.p.].
Google Scholar

„Kronika Emigracji Polskiej” 1834, t. 2, ark. 2, s. 24–26; t. 2, ark. 10, s. 138–140; 1837, t. 5, s. 380.
Google Scholar

Krystek, Jędrzej, Makryna Mieczysławska w utworach i dokumentach polskiego romantyzmu, https://bip.amu.edu.pl/__data/assets/pdf_file/0036/393975/Krystek-Jedrzej_rozprawa-doktorska.pdf (d.d. 12.01.2024).
Google Scholar

Kuk, Leszek, Orientacja słowiańska w myśli politycznej Wielkiej Emigracji (do wybuchu wojny krymskiej). Geneza, uwarunkowania, podstawowe koncepcje, Toruń 1996.
Google Scholar

Kukiel, Marian, Czartoryski a jedność Europy 1770–1861, Lublin 2008.
Google Scholar

Kukiel, Marian, Czartoryski and European Unity 1770–1861, Princeton 1955.
Google Scholar

Lescoeur, Louis, L’eglise catholique en Pologne sous governement russe, Paris 1860.
Google Scholar

Lescoeur, Louis, Le prince Adam Czartoryski, „L’Ami de la Religion” 1861, tome 10, s. 179–182.
Google Scholar

Ludwik Nabielak do Maurycego Mochnackiego z powodu pism auxerskich, oprac. Z. Wójcicka, „Napis” 2001, seria 7, s. 439–452.
Google Scholar

Łoziński, Bronisław, Opinia publiczna, Kraków 1873.
Google Scholar

Montalembert, Charles de, Naród w żałobie, tłum. A. Prusinowski, Grodzisk 1861.
Google Scholar

„Nowa Polska” [1834], t. 3, półark. 1–2, s. 247.
Google Scholar

Odezwa do rodaków w kraju i za granicą o składkę na pomnik dla ks. Adama Czartoryskiego, „Głos Wolny” 1866, nr 105, s. 424–426.
Google Scholar

[Orpiszewski, Ludwik], Kilka słów o rozprawie Janusza Woronicza: „O monarchii i dynastii w Polsce”, „Trzeci Maj” 1839, nr 1, s. 2–4.
Google Scholar

Oświadczenie polskiej Emigracji, „Nowa Polska” [1834], t. 3, półark. 7–10, s. 265–280.
Google Scholar

Pańpuch, Zbigniew, Początki rozumienia autorytetu w starożytności, „Człowiek w Kulturze” 2011/2012, nr 22, s. 167–206.
Google Scholar

„Postęp” 1861, nr 1–9, s. 1–2; 10–11; 18–19; 26–28; 34–35; 42–43; 51; 58–59; 66–67.
Google Scholar

„Przegląd Powszechny” 1861, nr 63, s. 1.
Google Scholar

„Przegląd Poznański” 1861, t. 32, s. 214–223.
Google Scholar

„Przegląd Rzeczy Polskich” 1861, z. 8, s. 1–2.
Google Scholar

Rocznica 29 listopada, „Nowa Polska” [1834], t. 3, półark. 11–12, s. 285–287.
Google Scholar

Rysiewicz, Mikołaj, Monarchia, lud, religia: monarchizm konserwatywnych środowisk politycznych wielkiej emigracji w latach 1831–1848, Kraków 2015.
Google Scholar

Sztompka, Piotr, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, Kraków 2007.
Google Scholar

[Viel-Castel, Louis de], Dyplomata polski z XIX wieku (książę Adam Czartoryski), Kraków 1863.
Google Scholar

Woronicz, Janusz, Rzecz o monarchii i dynastii w Polsce, Paryż 1839.
Google Scholar

Wójcicka, Zofia, Dwaj przeciwnicy ideowi: Ludwik Nabielak i Maurycy Mochnacki, „Napis” 2001, seria 7, s. 417–437.
Google Scholar

Wypis z listu znad granic polskich, 1834, t. 1, ark. 14, s. 225–230.
Google Scholar

Wyrok ogółu szczegółowego w Poitiers przeciw ks. Czartoryskiemu, „Kronika Emigracji Polskiej” 1834, t. 1, ark. 14, s. 254–256.
Google Scholar

Elżbieta Dąbrowicz

e.dabrowicz@uwb.edu.pl
https://orcid.org/0000-0001-7284-2248

Afiliacja:

Uniwersytet w Białymstoku Polska

Biogram

prof. dr hab., Uniwersytet w Białymstoku. Zajmuje się literaturą polską w perspektywie życia publicznego, zróżnicowaniem regionalnym piśmiennictwa na ziemiach polskich, epistolografią i biografistyką. Autorka książek: Cyprian Norwid. Osoby i listy (1997); Galeria ojców. Autorytet publiczny w literaturze polskiej lat 1800–1861 (2009); Cenzura na gruzach. Szkice o literackich świadectwach życia w PRL-u (2017); Romantyzm ziemi przechodów. Próby terytorialnej historii literatury (2019).