Dzieje i znaczenia współczesne słów WŁASNY i WŁAŚNIE w świetle ich powiązań etymologicznych

Renata Grzegorczykowa

doi:10.32798/pf.853

Opublikowane: 2021-12-30

Tom 76 (2021)

Dzieje i znaczenia współczesne słów WŁASNY i WŁAŚNIE w świetle ich powiązań etymologicznych

Renata Grzegorczykowa

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.853

Abstrakt

Artykuł przedstawia dzieje i obraz współczesny polskich słów własny i właśnie, które wywodzą się etymologicznie z psł. *vold-ti ‘władać, panować’ i *voldtь (>*volstь) ‘władza’, kontynuujących pie. rdzeń *u̯al- ‘silny, przejawiać siłę’. Pierwotne znaczenie przymiotnika własny ‘podlegający władzy’, ‘będący obiektem władania’ przesuwa się w kierunku posesywności (‘posiadany’): własny komuś ‘należący do tej osoby’. Po okresie rozchwiania znaczeniowego w dobie średniopolskiej utrwala się w tym przymiotniku znaczenie ‘należący do podmiotu’, ‘będący w związku z podmiotem’ (rzadziej – obiektem wskazanym inną grupą imienną), np. X ma własny dom, X ma własny pomysł, czym zbliża się do zaimka swój, jednakże z nim się nie utożsamiając. Pierwotny przysłówek właśnie o znaczeniu ‘dokładnie, ściśle’ (np. właśnie mówiąc), podlegający stopniowaniu (właśniej), po okresie wahań w okresie średniopolskim, przekształca się w partykułę epistemiczną potwierdzającą: ‘w istocie’, ‘naprawdę’, por. np. w tekście Wyspiańskiego – A to Polska właśnie.

Słowa kluczowe:

historia języka, etymologia, semantyka, semantyka historyczna, posesywność, partykuła, swój

Podobne artykuły

Kinga Geben, Postawa autonomiczna studenta a strategie uczenia się języka polskiego (studium przypadku) , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)
Magdalena Pietrzak, Henryka Sienkiewicza głos „w sprawie (czystości) języka” , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)
Elżbieta Kaczmarska, Adrian Jan Zasina, Błędy walencyjne w tekstach obcokrajowców uczących się języka polskiego w świetle korpusu PoLKo , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Grzegorz P. Waśniewski, Pojęcie heterografii ideograficznej w języku japońskim , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)
Mariola Wołk, Między porządkiem a istnieniem. Delimitacja jednostek języka z członami czasownikowymi: wyodrębnić, wyróżnić i wydzielić , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Katarzyna Sicińska, O statusie i nazewnictwie odmian języka polskiego na dawnych Kresach Wschodnich , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)
Євгенія А. Карпіловська, Оказіоналізми в когнітивному просторі мови , Prace Filologiczne: Tom 76 (2021): Tom dedykowany Profesor Krystynie Waszakowej
Elżbieta Kaczmarska-Zglejszewska, Walencja wyrażeń oznaczających uczucia i emocje w języku polskim w wypowiedziach obcokrajowców uczących się języka polskiego jako obcego (na podstawie materiałów z korpusu PoLKo) , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Jan Wawrzyńczyk, Z problematyki przesunięć chronologizacyjnych w "Wielkim słowniku języka polskiego PAN" , Prace Filologiczne: Tom 76 (2021): Tom dedykowany Profesor Krystynie Waszakowej
Agnieszka Wełpa-Siudek, Czy mówisz po mazursku? Wpływ biografii językowej na znajomość języka kolateralnego , Prace Filologiczne: Tom 79 (2024)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Grzegorczykowa, R. (2021). Dzieje i znaczenia współczesne słów WŁASNY i WŁAŚNIE w świetle ich powiązań etymologicznych. Prace Filologiczne, 76, 173–184. https://doi.org/10.32798/pf.853

Cited by / Share

Bibliografia

Basaj, M., Siatkowski, J. (2006). Bohemizmy w języku polskim. Słownik. Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Google Scholar

Danielewiczowa, M. (2019). Swój ma swoje tajemnice, Prace Filologiczne, 73, 49–66.
Google Scholar

Dobaczewski, A. (1992). Cechy składniowe i semantyczne leksemów o postaci właśnie, Studia Gramatyczne, 10, 91–103.
Google Scholar

Dobaczewski, A. (1997). O dopowiedzeniach właśnie i otóż to, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filologia Polska, 48, 43–59.
Google Scholar

Grochowski, M., Kisiel, A., Żabowska, M. (2014). Słownik gniazdowy partykuł polskich. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Google Scholar

Górski, K. (1971). Słownik języka Adama Mickiewicza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Google Scholar

Kucała, M. (1994). Słownik polszczyzny Jana Kochanowskiego, t. 1–5.
Google Scholar

Wierzbicka, E. (1993). Co mówimy, mówiąc właśnie. W: R. Grzegorczykowa, Z. Zaron (red.), Polono-Slavica Varsoviensia. Studia semantyczne (101–116). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Google Scholar