Postać Maryi w "Punktach kazań" Konstantego Szyrwida

Kristina Rutkovska

doi:10.32798/pf.681

Opublikowane: 2021-07-12

Nr 75/2 (2020)

Postać Maryi w "Punktach kazań" Konstantego Szyrwida

Kristina Rutkovska

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.681

Abstrakt

Artykuł jest poświęcony analizie postaci Najświętszej Maryi Panny w postylli K. Szyrwida Punkty kazań, wydanej w pierwszej połowie XVII wieku w Wilnie. Jest to pierwszy utwór oryginalny napisany w języku litewskim na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego i przetłumaczony na język polski. Jak wynika z przeprowadzonych badań, przysługuje Maryi cały szereg cech osobowych i symbolicznych, a Jej postać jest przedstawiana tylko i wyłącznie w kontekście rozważań o ludzkiej i boskiej naturze Chrystusa. W swoich kazaniach K. Szyrwid nie używa barwnych i rozbudowanych określeń Maryi, wykorzystuje natomiast różnorodne sposoby argumentacji przy prezentacji Jej cech, często posługuje się porównaniem, wykorzystuje symbolikę biblijną oraz wykazuje się oryginalną interpretacją przytaczanych odniesień biblijnych.
Opracowania poświęcone postaci Maryi w tekstach kazań polskich prezentują się dość licznie. Nie były jednak w tych analizach wykorzystywane kazania K. Szyrwida, autora piszącego po litewsku i po polsku. Obraz Maryi naszkicowany w jego utworze świadczy o tym, że, będąc wiernym podstawowym zasadom religijności propagowanej przez jezuitów, szukał on własnych sposobów opisu wielu zjawisk, obrazowo przedstawiał
postacie biblijne. Wstępna analiza porównawcza obrazu Maryi utrwalonego przez autora w jego postylli z obrazem przedstawionym w Postylli mniejszej J. Wujka wykazała wiele cech wspólnych, związanych ze sposobem propagowania kultu maryjnego przez jezuitów. Te wstępne porównania zakładają potrzebę dalszych badań nad tekstem K. Szyrwida, odszukania jego miejsca i określenia jego wkładu w rozwój polskiej pobożności maryjnej.

Słowa kluczowe:

kult maryjny, kazania, Szyrwid, Wujek, Skarga, Wielkie Księstwo Litewskie

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Rutkovska, K. (2021). Postać Maryi w "Punktach kazań" Konstantego Szyrwida. Prace Filologiczne, (75/2), 211–236. https://doi.org/10.32798/pf.681

Cited by / Share

Bibliografia

Bartmiński, J. (2007). Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Google Scholar

Bednarz, M. (1964). Jezuici a religijność polska (1564–1640), Nasza Przeszłość, 20, 149–224.
Google Scholar

Bieńkowska, D. (2000). Językowy wizerunek Matki Boskiej w pieśniach maryjnych. W: E. Woźniak (red.), Inspiracje chrześcijańskie w kulturze Europy. Materiały z konferencji 11–14 maja 1999 r. Cz. 1 (307–316). Łódź: Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie.
Google Scholar

Głowa, S., Bieda, I. (1998). Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha.
Google Scholar

Grzebień, L. (1996). Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995. (Hasła: religijność, duchowość). Kraków: Wydawnictwo WAM – Księża Jezuici. Pozyskano z: //www.jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbob=enc&n=5558&q=0 [data dostępu: 1.12.2020].
Google Scholar

Kiszkowiak, K. (2014). Argumentacja hagiograficzna w tekstach maryjnych Piotra Skargi (Na przykładzie utworu PT. Na przesławne i wesołe światu wszytkiemu narodzenie Dziewice Matki Bożej, kazanie krótkie), Senoji Lietuvos literatūra (35–36). Petras Skarga ir Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kultūra, 154–18.
Google Scholar

Kolbuszewski, K. (1921). Postyllografja polska XVI i XVII wieku. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Pozyskano z: https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/51486/edition/44765/content [data dostępu: 20.12.2020].
Google Scholar

Komorowska, M. (2015). Kształt edytorski postylli polskich XVI i XVII wieku – w poszukiwaniu staropolskich konwencji wydawniczych, Terminus, 17, 3 (34), 317–367. DOI: 10.4467/20843844TE.15.011.5093.
Google Scholar

Krążyńska, Z., Mika, T. (1998). Maryja w „Rozmyślaniu przemyskim”, Studia Warmińskie 35, 31–46.
Google Scholar

Kucała, M. (1988). Od Bogurodzicy do Madonny. Nazywanie Matki Boskiej w historii języka polskiego. W: M. Karpluk, J. Sambor (red.), O języku religijnym. Zagadnienia wybrane (133–144). Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar

Kuolys, D. (1987). Dvi tikrybi turi tiesa… J. Bretkūnas ir K. Sirvydas kultūros stilių kaitoje, Pergalė, 6, 138–148.
Google Scholar

Maciuszko, J. (1987). Ewangelicka postyllografia polska XVI–XVIII wieku. Charakterystyka – analiza porównawcza – recepcja. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe ChAT.
Google Scholar

Mazurkiewicz, R. (2000). „Matka Boga i człowieka”. Macierzyństwo Maryi w polskim piśmiennictwie średniowiecznym (przegląd ważniejszych motywów), Salvatoris Mater, 2, 157–179.
Google Scholar

Migdał, J. (2004). „Wszystka święta, wszystka piękna, wszystka niepokalana” – o pięknie Najświętszej Maryi Panny w „Postylli mniejszej” Jakuba Wujka. W: A. Tomecka-Mirek (red.), Piękno materialne. Piękno duchowe. Materiały z konferencji, 19–21 maja 2003 r. (401–408). Łódź: Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie.
Google Scholar

Mykolaitytė, A. (2008). Barokiškieji K. Sirvydo „Punktų sakymų” ornamentai. W: V. Šeferis (red.), Baltské jazyky v promĕnách metod. Sborník příspěvků z mezinárodní baltistické konference (109–118). Brno: Masarykova universita.
Google Scholar

Napiórkowski, A. (2016). Maryja jest piękna. Zarys mariologii i maryjności. Kraków: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II.
Google Scholar

Ostaszewska, D. (2001). Postać w literaturze. Wizerunek staropolski, obrazy-konwencje-stereotypy. Katowice: Wydawnictwo Gnome.
Google Scholar

Paluszak-Bronka, A. (2018). O sakramencie Eucharystii w „Punktach kazań” Konstantego Szyrwida na tle mów Piotra Skargi, Slavistica Vilnensis 63, 215–229.
Google Scholar

Pawlak, W. (2005). Koncept w polskich kazaniach barokowych. Warszawa: IBL PAN.
Google Scholar

Pawlak, W. (2016). Teoria kaznodziejstwa w Polsce wobec reformy trydenckiej (do połowy XVII wieku). Rekonesans. W: J. Dąbkowska-Kujko (red.), Formowanie kultury katolickiej w dobie potrydenckiej. Powszechność i narodowość katolicyzmu polskiego (435–496). Warszawa: Wydawnictwa UW.
Google Scholar

Rutkovska, K. (2018). Języki piśmiennictwa religijnego na terenie WKL w XVII wieku. Dwujęzyczna postylla katolicka Konstantego Szyrwida, Slavistica Vilnensis 63, 87–106.
Google Scholar

Rutkovska, K. (2016). „Punkty kazań” Konstantego Szyrwida – zabytek piśmiennictwa litewskiego i polskiego z pierwszej połowy XVII wieku, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Google Scholar

Rutkovska, K. (2013). O tekście polskim „Punktów kazań” Konstantego Szyrwida. W: Z. Šimėnaitė (red.), Leksikografija ir leksikologija 3. Konstantino Sirvydo darbai ir jo epocha (206–229). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Google Scholar

Rutkowska, J. (2012). Językowy obraz Bożej Matki w XIX- i XX-wiecznych czytankach i kazaniach majowych (rozprawa doktorska), Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pozyskano z https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/5648/1/Rutkowska_Joanna_PhD.pdf#page=8&zoom=auto,-53,411 [data dostępu: 20.02. 2021].
Google Scholar

Szlaga, J. (2002). Maryja i Kościół w Nowym Testamencie, Salvatoris Mater, 4, 2, 26–35.
Google Scholar

Umińska-Tytoń, E. (2000). Uroczyste i potoczne nazwy Matki Bożej czczonej w cudownych wizerunkach. W: E. Woźniak (red.), Inspiracje chrześcijańskie w kulturze Europy. Materiały z konferencji, 11–14 maja 1999, Cz. 1 (295–306). Łódź: Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie.
Google Scholar

Vaitkevičiūtė, V. (2005). Pamokslo raiška ir adresatas, Senosios raštijos profiliai. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas.
Google Scholar

Vaitkevičiūtė, V. (2013). Konstantino Sirvydo „Punktai sakymų”. Baroko pamokslo ypatumai. W: Z. Šimėnaitė (red.), Leksikografija ir leksikologija 3. Konstantino Sirvydo darbai ir jo epocha (256–281). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Google Scholar

Vasiliauskienė, V. (2016). Konstantino Sirvydo „Punktų sakymų“ struktūra, turinys ir šaltiniai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Google Scholar

Wójcik-Cifoletti, M. (2010). Muza Alberta Inesa. Maryjny cykl ód w „Lyricorum centuria I” (1655), Terminus, 12, 2 (23), 178–198.
Google Scholar

Źródła:
Google Scholar

BT – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekł. z jęz. oryg., oprac. zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, red. nauk. Augustyn Jankowski et al., tł. Ksiąg Władysław Borowski et al., wyd. 3 na nowo wydane i popr., Poznań: wydawnictwo Pallotinum, 1997.
Google Scholar

PK I – Konstanty Szyrwid. Punkty kazań od Adwentu do Postu. Wydanie krytyczne, opracowały Virginija Vasiliauskienė, Kristina Rutkovska, 2015, Vilnius: LKI, 824 s.
Google Scholar

PK II – Konstanty Szyrwid. Punkty kazań na Wielki Post. Wydanie krytyczne, opracowały Virginija Vasiliauskienė, Kristina Rutkovska, 2015, Vilnius: LKI, 556 s. Św. Tomasz z Akwinu, 1962–1986, Suma teologiczna I–III, przeł. Stanisław Bełch (i inni) I–XXXIV, wydanie 2, Londyn: Wydawnictwo „Veritas”.
Google Scholar

WF2013 – Biblia w przekładzie ks. Jakuba Wujka z 1599 i transkrypcji typu „B” ks. Janusza Frankowskiego, Warszawa: Oficyna wydawnicza „Vocatio”, 2013.
Google Scholar