Walencja odczasownikowych nazw wykonawców czynności

Krystyna Kleszczowa

doi:10.32798/pf.661

Opublikowane: 2020-12-15

Nr 75/1 (2020)

Walencja odczasownikowych nazw wykonawców czynności

Krystyna Kleszczowa

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.661

Abstrakt

Łączliwość odczasownikowych derywatów zdradza ich status w obrębie kategorii nazw wykonawców czynności. Derywat może być elementem deskrypcji określonej, ta w sposób bezpośredni wskazuje na desygnat (odkrywca Ameryki = Krzysztof Kolumb; twórca Facebooka = Mark Elliot Zuckerberg). Osobną klasę stanowią nazwy specyfikujące wartość finalną czasownika, uzyskując tym samym sens jednokrotności: odkrywca penicyliny (Alexander Fleming), twórca Symfonii Patetycznej (Piotr Czajkowski). Jednak większość nazw wiąże obiekt wyznaczony konkretnym kontekstem bądź konsytuacją, nie znaczy to oczywiście, że ten obiekt stoi przy nazwie agentywnej, por. Jeżeli komuś sprzedaję obraz, to nabywca [obrazu] otrzymuje gwarancję trwałości mojego wyrobu. Nazwy zawodów zazwyczaj blokują wskazanie obiektu czynności, jest on wpisany w znaczenie derywatu, nie mówimy *piekarz chleba. Choć z innych powodów, blokady w ujawnianiu obiektu dotyczą również nazw osób o określonych skłonnościach bądź umiejętnościach (rozrabiacz, majsterkowicz,
szperacz). Nazwy te dotyczą ugólnionych obiektów, wskazanie jednego z elementów zbioru tworzy wyrażenie nieakceptowalne, por. *majsterkowicz samochodzików, *żarłok kotletów, *pijak piwa. Forma obiektu czynności, który pojawia się obok derywatu, jest na ogół jednolita – to rzeczowniki w dopełniaczu, nawet wtedy, gdy w przeszłości miały inną postać (celowniki i narzędniki).

Słowa kluczowe:

słowotwórstwo, łączliwość obligatoryjna, blokady w łączliwości

Podobne artykuły

Anna Ledzińska, Sanctus vir sed non femina. Badania leksykalne przymiotnika sanctus z wykorzystaniem Korpusu Polskiej Hagiografii Średniowiecznej , Prace Filologiczne: Nr 73 (2019)
Jan Wiślicki, Morfemy a wyrazy sinojapońskie , Prace Filologiczne: Nr 73 (2019)
Лариса Рацибурская, Современное русское словообразование: точки роста , Prace Filologiczne: Tom 76 (2021): Tom dedykowany Profesor Krystynie Waszakowej
Natalia Siudzińska, Kompetencje słowotwórcze polskich dzieci dwujęzycznych mieszkających w Irlandii (na przykładzie derywatów modyfikacyjnych) , Prace Filologiczne: Tom 78 (2023)
Piotr Sobotka, Magdalena Żabowska, Wariantywne realizacje wymaganych przez czasownik fraz przysłówkowych , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Natalia Siudzińska, Zofia Zaron, O czasowniku uważać. Dociekania semantyczno-składniowe , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Katarzyna Dróżdż-Łuszczyk, Problemy wyznaczoności a charakterystyka pozycji obiektowej przy czasownikach kolekcjonować, zbierać , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Kleszczowa, K. (2020). Walencja odczasownikowych nazw wykonawców czynności. Prace Filologiczne, (75/1), 283–292. https://doi.org/10.32798/pf.661

Cited by / Share

Bibliografia

Bogusławski, A. (1978). Jednostki języka, a produkty językowe. Problem tzw. orzeczeń peryfrastycznych. W: M. Szymczak (red.), Z zagadnień współczesnego języka polskiego (17–30). Wrocław.
Google Scholar

Dobrzyńska, T. (1975). Opozycja potencjalność – aktualność w polskich współczesnych nazwach wykonawców czynności, Poradnik Językowy, 289–295.
Google Scholar

Grochowski, M. (1975). Środek czynności w strukturze zdania. Narzędzie, substancja, materiał. Wrocław.
Google Scholar

Grzegorczykowa, R., Puzynina, J. (1984). Słowotwórstwo. W: Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia (307–407). R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.). Warszawa.
Google Scholar

Grzesiak, R. (1983). Semantyka i składnia czasowników percepcji zmysłowej. Katowice.
Google Scholar

Honowska, M. (1994). Problem nominacji. Poradnik Językowy, 88–90.
Google Scholar

Kleszczowa, K. (2018). Od uniwerbizacji do derywatów predykatywnych. W: ZBORNIK RADOVA Osamnaesta međunarodna naučna konferencija Komisije za tvorbu riječi Međunarodnog komiteta slavista Univerbacija/Univerbizacija u slavenskim jezicima Sarajevo, 4–7. aprila 2017. Urednica A. Šehović. Slavistički komitet. Sarajevo, 194–204;
Google Scholar

Kleszczowa, K. (2020). Kategoria jednokrotności w polskich czasownikach, LingVaria (15), nr 2 (30), 79–88.
Google Scholar

Pisarkowa, K. (1984). Historia składni języka polskiego. Wrocław.
Google Scholar

Puzynina, J. (1969). Z metodologii badań nad derywatami odczasownikowymi, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXVII, 83–92.
Google Scholar

Wojtyła-Świerzowska, M. (1974). Prasłowiańskie nomen agentis. Wrocław.
Google Scholar

Zaron, Z. (2010). Zmienne losy towarzysza. Wędrując po słownikach… Poradnik Językowy 1, 50–56.
Google Scholar

Zaron, Z. (2012). Problemy składni funkcjonalnej. Zagadnienia ogólnoteoretyczne. Warszawa.
Google Scholar

Słowniki
Google Scholar

SL – Linde, S.B., Słownik języka polskiego, t. 1–6, Warszawa, 1807–1814;
Google Scholar

SXVI – Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa, F. Pepłowski, K. Mrowcewicz, t. 1–35, Wrocław–Warszawa 1966–2011;
Google Scholar

SStp – Słownik staropolski, t. 1–11, red. S. Urbańczyk, Wrocław–Kraków 1953–2002;
Google Scholar

WSJP – Wielki słownik języka polskiego PAN, red. P. Żmigrodzki. Kraków 2007- (https://www.wsjp.pl/)
Google Scholar

NKJP – Narodowy Korpus Języka Polskiego (http://nkjp.pl)
Google Scholar