Reguły walencyjne polskich adwerbalnych derywatów mutacyjnych

Krystyna Kleszczowa

doi:10.32798/pf.1787

Opublikowane: 2025-12-29

Tom 80 (2025)

Reguły walencyjne polskich adwerbalnych derywatów mutacyjnych

Krystyna Kleszczowa

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.1787

Abstrakt

Reguły walencyjne derywatów uwarunkowane są walencją stojącego u podstaw czasownika – wiązane są argumenty obligatoryjne, powstają złożone jednostki leksykalne, np. poławiacz pereł, zdobywca medalu, poszukiwacz złota. Argumenty fakultatywne nie muszą, choć mogą się pojawić, jednak nie są wtedy elementami złożonych jednostek leksykalnych (triumfator w zawodach). Obligatoryjny charakter patiensa i rezultatu czynności w czasowniku bazowym wyklucza samodzielność derywacyjną, na bazie tych argumentów nie tworzą się derywaty, chyba że posłużymy się stroną bierną (wychowanek) albo konwersem leksykalnym (dawca szpiku vs. biorca szpiku). Pozbawione wymogów walencyjnych są też derywaty instrumentalne. Pokazany model interpretuje status nazw agentywnych – wysoką frekwencję i charakterystyczne przyrostki (-ca, -(i)ciel, -arz, -erz, -ator, -ent, -ant, -er). Reguły walencyjne derywatów agentywnych uchylane są w nazwach zawodów, np. dostawca, wytapiacz, sprzedawca – obiekt jest wpisany w znaczenie leksykalne. Zdarza się, że nazwy działacza przesuwają się do klasy nazw nosicieli cech (krętacz, pochlebca, ciułacz). Przy skłonnościowym znaczeniu derywatu następuje blokada obligatoryjnego argumentu czasownika, por. *Jan jest oszustem żony.

Słowa kluczowe:

adwerbalne derywaty mutacyjne, walencja derywatów, derywat vs jednostka leksykalna, leksykalizowanie się klas derywacyjnych

Podobne artykuły

Mariola Wołk, Się żyje! O pewnym typie układów z inicjalnym się w języku polskim , Prace Filologiczne: Tom 79 (2024)
Dorota Kruk, Nuda w języku. Analiza wybranych wyrażeń związanych z pojęciem ‘nudzić się’ , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Renata Grzegorczykowa, Dzieje i znaczenia współczesne słów WŁASNY i WŁAŚNIE w świetle ich powiązań etymologicznych , Prace Filologiczne: Tom 76 (2021): Tom dedykowany Profesor Krystynie Waszakowej
Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, O eksplikowaniu konceptów kulturowych , Prace Filologiczne: Tom 76 (2021): Tom dedykowany Profesor Krystynie Waszakowej
Jarosław Łachnik, Słownictwo najnowsze jako narzędzie kategoryzacji rzeczywistości – na przykładzie leksemów z hiperonimem CZŁOWIEK , Prace Filologiczne: Tom 79 (2024)
Elżbieta Kaczmarska-Zglejszewska, Walencja wyrażeń oznaczających uczucia i emocje w języku polskim w wypowiedziach obcokrajowców uczących się języka polskiego jako obcego (na podstawie materiałów z korpusu PoLKo) , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Natalia Siudzińska, Zofia Zaron, O czasowniku uważać. Dociekania semantyczno-składniowe , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Maciej Grochowski, Szyk słowa się. Zalecenia normatywne a uwarunkowania systemowe , Prace Filologiczne: Nr 73 (2019)
Milena Hebal-Jezierska, Wizerunek czeskiej społeczności żydowskiej w czeszczyźnie – analiza korpusowa , Prace Filologiczne: 2024: Tom dedykowany Profesorowi Zbigniewowi Greniowi
Kinga Geben, Postawa autonomiczna studenta a strategie uczenia się języka polskiego (studium przypadku) , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Kleszczowa, K. (2025). Reguły walencyjne polskich adwerbalnych derywatów mutacyjnych. Prace Filologiczne, 80, 137–147. https://doi.org/10.32798/pf.1787

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Apresjan, J. D. (2000). Semantyka leksykalna. Synonimiczne środki języka. Przeł. Z. Kozłowska i A. Markowski. Wrocław–Warszawa–Krakow: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Czelakowska, A. (2024). Wieloznaczność regularna rzeczowników w języku polskim. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Google Scholar

Buttler, D. (1976). Innowacje składniowe współczesnej polszczyzny (walencja wyrazów). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Google Scholar

Danielewiczowa, M. (2017). Polskie nazwy czynności i wytworów czynności w świetle walencji motywujących je czasowników, Prace Filologiczne LXX, 143–157.
Google Scholar

Grochowski, M. (2024). Zależności składniowe. W: M. Grochowski (red.), Przewodnik językowo-encyklopedyczny po gramatyce semantycznej języka polskiego w ujęciu historycznym. T. 1. (641–649). Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Google Scholar

Grzegorczykowa, R. (1974). Zarys słowotwórstwa polskiego. Słowotwórstwo opisowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Google Scholar

Helbig, G. (1982). Dzieje językoznawstwa nowożytnego. Przeł. C. Schatte, D. Morciniec. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich (oryginał: Geschichte der neueren Sprachwissenschaft. Leipzig 1973).
Google Scholar

Karolak, S. (1972). Struktura słowiańskich formacji słowotwórczych a struktura zdania. W: Z polskich studiów slawistycznych. Seria 4. Językoznawstwo (65–73). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Google Scholar

Kleszczowa, K. (1981). Ograniczenia semantyczne w procesie derywacji nazw narzędzi. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Kleszczowa, K. (2012). Wpływ płaszczyzny składniowej na kształt i zasób derywatów. W: eadem, Tajemnice dynamiki języka. Księga jubileuszowa (193–200). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Kleszczowa, K. (2020). Walencja odczasownikowych nazw wykonawców czynności, Prace Filologiczne LXXV/1, 285–294. DOI: https://doi.org/10.32798/pf.661
Google Scholar

Kleszczowa, K. (2015). Grammaticalization in Slavic word-formation. W: P. O. Müller, I. Ohnheiser, S. Olsen, F. Rainer (eds.), Word-Formation: An International Handbook of the Languages of Europe. Tom 40.3 (1731–1742). Berlin-Boston: De Gruyter Mouton. Laskowski, R. (1971). Derywacja rzeczowników w dialektach laskich. Cz. II: Rzeczowniki z formantem przedmiotowym. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar