Aktivní, nebo pasivní syntax českých adjektiv: případ adjektiv končících na teln(ý)

Veronika Kolářová

doi:10.32798/pf.1783

Opublikowane: 2025-12-29

Tom 80 (2025)

Aktywna czy bierna składnia czeskich przymiotników: przypadek przymiotników zakończonych na -teln(ý)

Veronika Kolářová

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.1783

Abstrakt

W odróżnieniu od konstrukcji czasownikowych, przymiotniki w poszczególnych znaczeniach realizują walencyjne dopełnienia w ramach struktur przymiotnikowych tylko w takich pozycjach składniowych, które dopuszczają albo aktywną, albo pasywną interpretację, a nie obie. Typ składni, jaki wykazuje dany przymiotnik, jest określony przez typ systematycznie elidowanego walencyjnego dopełnienia (agensa vs. pacjensa lub adresata) i zazwyczaj odpowiada typowi słowotwórczemu, który reprezentuje dany przymiotnik. W niniejszym badaniu skupiamy się na składni przymiotników zakończonych na -teln(ý). Dla tych przymiotników charakterystyczna jest składnia pasywna, przy czym ich agens ma zazwyczaj interpretację generyczną. Najpierw pokazujemy, że agens przymiotników na -teln(ý) w konstrukcjach pasywnych może mieć nie tylko odniesienie generyczne, ale również indywidualne. Następnie wyodrębniamy typ derywacyjny przymiotników na -teln(ý), które wykazują składnię aktywną, rozróżniając przy tym przymiotniki pochodzące od czasowników zwrotnych oraz różne leksykalizowane znaczenia. Na koniec opisujemy składnię kompozytów, których członem określanym jest przymiotnik na -teln(ý).

Instytucje finansujące

GA ČR, MŠMT ČR

Słowa kluczowe:

przymiotnik, składnia aktywna, składnia bierna, typ słowotwórczy, walencja

Podobne artykuły

Elżbieta Wierzbicka-Piotrowska, Wpływ prefiksacji na walencję polskich czasowników , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Veronika Kolářová, Vztah afirmativní a negované formy adjektiv a substantiv z hlediska jejich valence , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Aleksander Kiklewicz, Katarzyna Góra, O pewnym typie realizacji propozycji zależnych: implicytacja + translokacja + kumulacja , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Magdalena Danielewiczowa, Opis walencji niemotywowanych rzeczowników. Problematyczne rozstrzygnięcia w "Walentym" , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Jakub Sláma, Barbora Štěpánková, Walencyjne zachowanie interjekcji w języku czeskim , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Aleksander Kiklewicz, Frekwencja czasownika a jego właściwości walencyjne: opis składni eksplikacyjnej w świetle „prawa Mańczaka” , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Ana Adamovičová, Valence partikulí na základě dat z Pražského mluveného korpusu , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Lucie Saicová Římalová, Walencja i rzeczowniki oznaczające emocje we współczesnym języku czeskim: przypadek obojętności (lhostejnost, nezájem) , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Jerzy Molas, Właściwości walencyjne chorwackiego czasownika trebati i jego polskie ekwiwalenty tłumaczeniowe , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Piotr Sobotka, Magdalena Żabowska, Wariantywne realizacje wymaganych przez czasownik fraz przysłówkowych , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)

1 2 3 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Kolářová, V. (2025). Aktywna czy bierna składnia czeskich przymiotników: przypadek przymiotników zakończonych na -teln(ý). Prace Filologiczne, 80, 149–166. https://doi.org/10.32798/pf.1783

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Boguslavsky, I. (2003). On the passive and discontinuous valency slots. In: Proceedings of the 1st International Conference on Meaning-Text Theory (129-138). Ecole Normale Supérieure.
Google Scholar

Boguslavsky, I. (2016). On the Non-canonical Valency Filling. In: Proceedings of the Workshop on Grammar and Lexicon: Interactions and Interfaces (51-60). Osaka.
Google Scholar

Bozděchová, I. (2016). Podřaďovací kompozitum. In: P. Karlík, M. Nekula, J. Pleskalová (Eds.), Nový encyklopedický slovník češtiny (1337). Praha: Nakladatelství Lidové noviny.
Google Scholar

Karlík, P. (2016). Nominalizace. In: P. Karlík, M. Nekula, J. Pleskalová (Eds.), Nový encyklopedický slovník češtiny (1193-1197). Praha: Nakladatelství Lidové noviny.
Google Scholar

Karlík, P., Ziková, M. (2016). -Teln-adjektivum. In: P. Karlík, M. Nekula, J. Pleskalová (Eds.), Nový encyklopedický slovník češtiny (1826-1829). Praha: Nakladatelství Lidové noviny.
Google Scholar

Karlík, P., Nekula, M., Rusínová, Z. (Eds.) (1997). Příruční mluvnice češtiny. Brno: Nakladatelství Lidové noviny.
Google Scholar

Kettnerová, V., Kolářová, V. (2023). K reciprocitě adjektiv v češtině, Slovo a slovesnost, 84(3), 179-200. DOI: 10.58756/s1138449. DOI: https://doi.org/10.58756/s1138449
Google Scholar

Kolářová, V. (2024). Active and passive syntax of Czech deverbal and deadjectival nouns, Lingua, 307 (2024) 103686. DOI: 10.1016/j.lingua.2024.103686. DOI: https://doi.org/10.1016/j.lingua.2024.103686
Google Scholar

Kolářová, V., Kettnerová, V., Klímová, J., Mírovský, J., Vernerová, A. (2024). NomVallex 2.5. LINDAT/CLARIAH-CZ digital library at the Institute of Formal and Applied
Google Scholar

Linguistics (ÚFAL), Faculty of Mathematics and Physics, Charles University, http://hdl.handle.net/11234/1-5826.
Google Scholar

Kolářová, V., Vernerová, A., Klímová, J. (2021). Systemic and Non-systemic Valency Behavior of Czech Deverbal Adjectives, Jazykovedný časopis, 72(2), 371-382. DOI: 10.2478/jazcas-2021-0034. DOI: https://doi.org/10.2478/jazcas-2021-0034
Google Scholar

Kopřivová, M. (2006). Valence českých adjektiv. Praha: Nakladatelství Lidové noviny.
Google Scholar

Lopatková, M., Kettnerová, V., Bejček, E., Vernerová, A., Žabokrtský, Z. (2016). Valenční slovník českých sloves VALLEX. Praha: Karolinum.
Google Scholar

Nekula, M. (2016). Individuální reference. In: P. Karlík, M. Nekula, J. Pleskalová (Eds.), Nový encyklopedický slovník češtiny (686-687). Praha: Nakladatelství Lidové noviny.
Google Scholar

Panevová, J. (1980). Formy a funkce ve stavbě české věty. Praha: Academia.
Google Scholar

Panevová, J. (1998). Ještě k teorii valence, Slovo a slovesnost, 59(1), 1-14.
Google Scholar

Panevová, J. (2002). K valenci substantiv (s ohledem na jejich derivaci), Zbornik Matice srpske za slavistiku, 61, 29-36.
Google Scholar

Panevová, J., Karlík, P. (2016). Rezultativ. In: P. Karlík, M. Nekula, J. Pleskalová (Eds.), Nový encyklopedický slovník češtiny (1556-1557). Praha: Nakladatelství Lidové noviny.
Google Scholar

Panevová, J., Hajičová, E., Kettnerová, V., Lopatková, M., Mikulová, M., Ševčíková, M. (2014). Mluvnice současné češtiny: Syntax na základě anotovaného korpusu. Praha: Karolinum.
Google Scholar

Petr, J., Dokulil, M., Horálek, K., Hůrková, J., Knappová, M. (Eds.). 1986. Mluvnice češtiny. 1. Fonetika, fonologie, morfonologie a morfematika, tvoření slov. Praha: Academia.
Google Scholar

Piťha, P. (1982). K otázce valence u adjektiv, Slovo a slovesnost, 43(2), 113-118.
Google Scholar

Prouzová, H. (1983). K valenčním vlastnostem primárních adjektiv v češtině, Slovo a slovesnost, 44(4), 265-274.
Google Scholar

Rusínová, Z. (2016). Deverbální adjektivum. In: P. Karlík, M. Nekula, J. Pleskalová (Eds.), Nový encyklopedický slovník češtiny (328). Praha: Nakladatelství Lidové noviny.
Google Scholar

Skwarska, K. (2018). Valence adjektiv v komparativním pohledu (na materiálu češtiny, ruštiny a polštiny), Slavia, 87(1-3), 302-315.
Google Scholar

Štícha, F. et al. (2018). Velká akademická gramatika spisovné češtiny. I. Morfologie. Druhy slov, tvoření slov. Část 1-2. Praha: Academia.
Google Scholar

Urešová, Z., Bémová, A., Fučíková, E., Hajič, J., Kolářová, V., Mikulová, M., Pajas, P., Panevová, J., Štěpánek, J. (2024). PDT-Vallex: Valenční slovník češtiny propojený s korpusy 4.5. LINDAT/CLARIAH-CZ digital library at the Institute of Formal and Applied Linguistics (ÚFAL), Faculty of Mathematics and Physics, Charles University, http://hdl.handle.net/11234/1-5814.
Google Scholar