Reflexivizace z pohledu valence: polyfunkčnost reflexiva u reflexivních sloves

Václava Kettnerová; Markéta Lopatková

doi:10.32798/pf.1762

Opublikowane: 2025-12-29

Tom 80 (2025)

Refleksywizacja z punktu widzenia walencji: polifunkcjonalność klityki zwrotnej se, si w czasownikach refleksyjnych

Václava Kettnerová , Markéta Lopatková

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.1762

Abstrakt

W języku czeskim (podobnie jak w niektórych innych językach słowiańskich) klityczne zwrotne se i si mogą służyć jako środek derywacyjny, za pomocą którego tworzy się czasowniki zwrotne z czasowników niezwrotnych. Na podstawie zmian w znaczeniu czasownika i w jego walencji wyróżnia się kilka typów czasowników zwrotnych, np. zwrotne dekausatywne, autokausatywne, konwersywne lub reciprokalne (Geniušienė 1987; dla języka czeskiego Pergler 2020). Analiza dużej liczby czeskich czasowników zwrotnych wykazała, że forma zwrotna może pełnić różne funkcje w obrębie jednego czasownika zwrotnego. Artykuł przedstawia zmiany semantyczne i walencyjne w konstrukcjach zwrotnych czeskich czasowników zwrotnych. Pokazuje również, które konstrukcje zwrotne mogą typowo współwystępować z jednym i tym samym czasownikiem zwrotnym, a które nie; nacisk położony jest na czynniki składniowe i semantyczne, które sprawiają, że zwrotne se, si może pełnić różne funkcje w obrębie jednego i tego samego czasownika.

Słowa kluczowe:

walencja, czasowniki zwrotne w języku czeskim, typy konstrukcji zwrotnych, wielofunkcyjność czasownika zwrotnego, konstrukcje zwrotne przy jednym czasowniku

Podobne artykuły

Jana Hoffmannová, Verba dicendi v současné mluvené češtině , Prace Filologiczne: 2024: Tom dedykowany Profesorowi Zbigniewowi Greniowi
Sylva Nzimba, Vliv prefixace na slovesnou vazbu v češtině (na materiálu nových sloves z oblasti internetových a mobilních technologií) , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Lucie Saicová Římalová, Walencja i rzeczowniki oznaczające emocje we współczesnym języku czeskim: przypadek obojętności (lhostejnost, nezájem) , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Jakub Sláma, Barbora Štěpánková, Walencyjne zachowanie interjekcji w języku czeskim , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Andrea Hudousková, Korpus z anotacją składniową jako źródło informacji o czeskiej walencji dla użytkowników niebędących rodzimymi mówcami – ujęcie leksykalno-składniowe , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Ana Adamovičová, Valence partikulí na základě dat z Pražského mluveného korpusu , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Václava Kettnerová, Veronika Kolářová, Valence českých verbálních jmen v nominálních konstrukcích a ve verbonominálních predikátech s kategoriálním slovesem , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Elżbieta Wierzbicka-Piotrowska, Wpływ prefiksacji na walencję polskich czasowników , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Veronika Kolářová, Vztah afirmativní a negované formy adjektiv a substantiv z hlediska jejich valence , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Veronika Kolářová, Aktywna czy bierna składnia czeskich przymiotników: przypadek przymiotników zakończonych na -teln(ý) , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)

1 2 3 4 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Kettnerová, V., & Lopatková, M. (2025). Refleksywizacja z punktu widzenia walencji: polifunkcjonalność klityki zwrotnej se, si w czasownikach refleksyjnych. Prace Filologiczne, 80, 93–115. https://doi.org/10.32798/pf.1762

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Dimitriadis, A. (2004). Discontinuous reciprocals (manuscript). Utrecht Institute of Linguistics OTS, Utrecht University. Utrecht.
Google Scholar

Dimitriadis, A. (2008). Irreducible symmetry in reciprocal constructions. In: E. König, V. Gast (red.), Reciprocals and Reflexives: Theoretical and Typological Explorations (375-409). Berlin, New York: Mouton de Gruyter. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110199147.375
Google Scholar

Fehrmann, D., Junghanns, U., Lenertová, D. (2010). Two reflexive markers in Slavic, Russian Linguistics, 34, 203-238. DOI: https://doi.org/10.1007/s11185-010-9062-7
Google Scholar

Frajzyngier, Z., Walker, T. (red.) (2000). Reflexives: Forms and Functions. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/tsl.40
Google Scholar

Geniušienė, E. (1987). The Typology of Reflexives. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton de Gruyter. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110859119
Google Scholar

Hajičová, E., Panevová, J., Sgall, P. (1985). Coreference in the Grammar and in the Text. Part I, The Prague Bulletin of Mathematical Linguistics, 44, 3-22.
Google Scholar

Haspelmath, M. (2003). The Geometry of Grammatical Meaning: Semantic Maps and Cross-Linguistic Comparison. In: M. Tomasello (red.), The New Psychology od Language:
Google Scholar

Cognitive and Functional Approaches to Language (211-242). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum.
Google Scholar

Havránek, B. (1928). Genera verbi v slovanských jazycích. Volume 1. Praha: Nákladem Kr. české spol. nauk.
Google Scholar

Ivanová, M. (2020). Reciprocita v slovenčine a optimalizácia jej lexikografického spracovania, Slovenská reč, 85(2), 143-161.
Google Scholar

Karlík, P. (1999). Reflexiva v češtině. In: E. Rusínová (red.), Přednášky a besedy z 32. běhu Letní školy slovanských studií (44-52). Brno: Filozofická fakulta Masarykovy univerzity.
Google Scholar

Kemmer, S. (1993). The Middle Voice. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/tsl.23
Google Scholar

Kettnerová, V. (2014). Lexikálně-sémantické konverze ve valenčním slovníku. Praha: Karolinum.
Google Scholar

Kettnerová, V., Lopatková, M. (2020). Ke způsobům vyjádření vzájemnosti v češtině, Slovo a slovesnost, 81(4), 243-268.
Google Scholar

König, E., Gast, V. (red.) (2008). Reciprocals and Reflexives: Theoretical and Typological Explorations. Berlin, New York: Mouton de Gruyter. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110199147
Google Scholar

Křen, M., Cvrček, V., Čapka, T., Hnátková, M., Jelínek, T., Kocek, J., Kovaříková, D., Křivan, J., Milička, J., Petkevič, V., Skoumalová, H., Šindlerová, J., Škrabal, M. (2023). Korpus SYN, verze 12 ze 29. 12. 2023. Praha: Ústav Českého národního korpusu FF UK. <https://www.korpus.cz>.
Google Scholar

Lavine, J. (1997). A lexicalist perspective of valency changing operations in Russian and Czech, The Prague Bulletin of Mathematical Linguistics, 68, 5-34.
Google Scholar

Lopatková, M., Kettnerová, V. (2023). Ještě k modelování reciprocity v teoretickém popisu češtiny, Naše řeč, 106(3), 165-176. DOI: 10.58756/n31062302. DOI: https://doi.org/10.58756/n31062302
Google Scholar

Lopatková, M., Kettnerová, V., Bejček, E., Vernerová, A., Žabokrtský, Z. (2016). Valenční slovník českých sloves VALLEX. Praha: Karolinum.
Google Scholar

Medová, L. (2009). Reflexive clitics in Slavic and Romance languages: a comparative view from an antipassive perspective (Ph.D. dissertation). Princeton, NJ: Princeton University.
Google Scholar

Meľčuk, I. A. (2004). Actants in Semantics and Syntax I, Linguistics, 42(1), 1-66. DOI: https://doi.org/10.1515/ling.2004.004
Google Scholar

Nedjalkov, V. P. (2007). Overview of the research: definitions of terms, framework, and related issues. In: V. P. Nedjalkov (red.), Reciprocal Constructions (3-114). Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/tsl.71.06ned
Google Scholar

Oliva, K. (2001). Reflexe reflexivity reflexiv, Slovo a slovesnost, 62(3), 200-207.
Google Scholar

Panevová, J. (1980). Formy a funkce ve stavbě české věty. Praha: Academia.
Google Scholar

Panevová, J. (1994). Valency Frames and the Meaning of the Sentence. In: P. L. Luelsdorff (red.), The Prague Linguistic School of Structural and Functional Linguistics (223-243). Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/llsee.41.09pan
Google Scholar

Panevová, J. (2001). Problémy reflexivního zájmena v češtině. In: Přednášky z XLIV. běhu LŠSS (81-88). Praha: FF UK.
Google Scholar

Panevová, J. (2008). Problémy se slovanským reflexivem, Slavia, 77, 153-163.
Google Scholar

Panevová, J., Hajičová, E., Kettnerová, V., Lopatková, M., Mikulová, M., Ševčíková, M. (2014). Mluvnice současné češtiny 2, Syntax na základě anotovaného korpusu. Praha: Karolinum.
Google Scholar

Penchev, I. (2007). Reciprocal and Reflexive Constructions in Bulgarian. In: V. P. Nedjalkov (red.), Reciprocal Constructions (609-631). Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/tsl.71.20pen
Google Scholar

Pergler, J. (2020). Česká reflexivní deagentizace v diachronním pohledu. Praha: FF UK.
Google Scholar

Pergler, J. (2022). K vyjadřování reciprocity v češtině: souvýskyt výrazu jeden – druhý s reflexivem, Naše řeč, 105(4), 189-206.
Google Scholar

Rákosi, G. (2008). The inherently reflexive and the inherently reciprocal predicate in Hungarian: each to their own argument structure. In: E. König, V. Gast (red.), Reciprocals and Reflexives: Theoretical and Typological Explorations (411-450). Berlin, New York, NY: Mouton de Gruyter. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110199147.411
Google Scholar

Sgall, P., Hajičová, E., Panevová, J. (1986). The Meaning of the Sentence in Its Semantic and Pragmatic Aspects. Dordrecht: Reidel.
Google Scholar

Siloni, T. (2008). The syntax of reciprocal verbs: an overview. In: E. König, V. Gast (red.), Reciprocals and Reflexives: Theoretical and Typological Explorations (451-497). Berlin, New York, NY: Mouton de Gruyter. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110199147.451
Google Scholar

Veselý, V. (2018). K slovotvorné funkci reflexivních morfémů se, si, Naše řeč, 101, 138-157.
Google Scholar

Wiemer, B. (2007). Reciprocal and Reflexive Constructions in Polish. In: V. P. Nedjalkov (red.), Reciprocal Constructions (513-559). Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/tsl.71.18wie
Google Scholar

Wiemer, B., Grzybowska, M. (2015). Converse relations with the reflexive marker in Lithuanian and Polish: Between grammar and lexicon. In: A. Holvoet, N. Nau (red.), Voice and Argument Structure in Baltic (211-286). Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins. DOI: https://doi.org/10.1075/vargreb.2.05wie
Google Scholar

Václava Kettnerová

Afiliacja:

Charles University, Faculty of Mathematics and Physics, Institute of Formal and Applied Linguistics Czechy

Markéta Lopatková

lopatkova@ufal.mff.cuni.cz