Nawiedzion… znamienitą niemocą. Określenia osób dotkniętych chorobą lub niepełnosprawnością w najstarszych zabytkach polszczyzny (do ok. 1500 r.)

Magdalena Klapper

doi:10.32798/pf.1452

Opublikowane: 2024-12-23

Tom 79 (2024)

Nawiedzion… znamienitą niemocą. Określenia osób dotkniętych chorobą lub niepełnosprawnością w najstarszych zabytkach polszczyzny (do ok. 1500 r.)

Magdalena Klapper

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.1452

Abstrakt

Artykuł jest poświęcony określeniom osób dotkniętych ciężkimi schorzeniami bądź niepełnosprawnością w XIV–XV-wiecznych zabytkach językowych, np. blaskaty, kiktawy, momotliwy, piędzimąż, szyl. Pewne dolegliwości były uznawane przez średniowiecznych użytkowników polszczyzny za na tyle poważne, że miały decydujący wpływ na sposób postrzegania drugiego człowieka przez mówiącego, tj. dominującą cechą opisywanej osoby stawał się jej znaczny, widoczny i (przeważnie) nieodwracalny uszczerbek na zdrowiu. Jako że zarówno wówczas, jak i współcześnie w kategorii wartości witalnych zdrowie fizyczne to wartość pozytywna, określenia osób chorych zawierają element wartościowania negatywnego. W artykule pokazano zatem, w jakich sytuacjach owe określenia osób były używane w tekstach i jakie funkcje w nich pełniły.

Instytucje finansujące

Baza leksykalna średniowiecznej polszczyzny (do 1500 roku). Fleksja”, projekt realizowany w latach 2018–2024 pod kierownictwem dr hab. E. Deptuchowej, prof. IJP PAN, finansowany ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki nr 0201/NPRH6/H11/85/2018

Słowa kluczowe:

historia języka polskiego, semantyka historyczna, leksyka staropolska, choroba i niepełnosprawność w średniowieczu

Podobne artykuły

Elżbieta Kaczmarska, Adrian Jan Zasina, Błędy walencyjne w tekstach obcokrajowców uczących się języka polskiego w świetle korpusu PoLKo , Prace Filologiczne: Nr 75/1 (2020)
Jan Wawrzyńczyk, Z problematyki przesunięć chronologizacyjnych w "Wielkim słowniku języka polskiego PAN" , Prace Filologiczne: Tom 76 (2021): Tom dedykowany Profesor Krystynie Waszakowej
Kinga Geben, Postawa autonomiczna studenta a strategie uczenia się języka polskiego (studium przypadku) , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)
Magdalena Pietrzak, Henryka Sienkiewicza głos „w sprawie (czystości) języka” , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)
Elżbieta Kaczmarska-Zglejszewska, Walencja wyrażeń oznaczających uczucia i emocje w języku polskim w wypowiedziach obcokrajowców uczących się języka polskiego jako obcego (na podstawie materiałów z korpusu PoLKo) , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Katarzyna Sicińska, O statusie i nazewnictwie odmian języka polskiego na dawnych Kresach Wschodnich , Prace Filologiczne: Nr 75/2 (2020)
Joanna Kowalczyk, Użyteczność i relewancja semantyczna terminów prawnych definiowanych w słownikach ogólnej polszczyzny , Prace Filologiczne: Nr 73 (2019)
Magdalena Płusa, Uwagi o sytuacji języka polskiego na „białoruskim” Polesiu na początku XX wieku w świetle powieści „Puszcza” Józefa Weyssenhoffa , Prace Filologiczne: Tom 78 (2023)
Agnieszka Wełpa-Siudek, Czy mówisz po mazursku? Wpływ biografii językowej na znajomość języka kolateralnego , Prace Filologiczne: Tom 79 (2024)
Mariola Wołk, CHWILA i MOMENT w ujęciu semantycznym , Prace Filologiczne: Tom 77 (2022)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >>

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Klapper, M. (2024). Nawiedzion… znamienitą niemocą. Określenia osób dotkniętych chorobą lub niepełnosprawnością w najstarszych zabytkach polszczyzny (do ok. 1500 r.). Prace Filologiczne, 79, 129–144. https://doi.org/10.32798/pf.1452

Cited by / Share

Bibliografia

BZ – Biblia królowej Zofii. W: W. Twardzik (red.), Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego, Kraków 2006, (edycja DVD).
Google Scholar

CracArt – Ptaśnik, J. (1917). Cracovia artificum 1300–1500, Źródła do Historii Sztuki i Cywilizacji w Polsce, t. IV, Kraków: Akademia Umiejętności.
Google Scholar

DłHist III – Jan Długosz, Historiae Polonicae libri XII, A. Przezdziecki (wyd.), t. III, Kraków 1876.
Google Scholar

GlDom – Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr XV 32 Biblioteki oo. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, R. Laskowski i J. Reczek (oprac.), Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1968.
Google Scholar

Kśw – Kazania świętokrzyskie. W: W. Twardzik (red.), Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego Kraków 2006, (edycja DVD).
Google Scholar

KsHenr – Księga Henrykowska, R. Grodecki (przekł. i oprac.), Poznań–Wrocław: Instytut Zachodni, 1949.
Google Scholar

LeksRzW – Rzepka W.R., Wydra W. (1986). Dwie staropolskie próby leksykograficzne z XV i XVI wieku (w berlińskim rkpsie Lat. Q 183), Studia Polonistyczne, 13, 85–97.
Google Scholar

MPH III – Katalogi biskupów krakowskich, oprac. W. Kętrzyński. W: Pomniki Dziejowe Polski. Monumenta Poloniae Historica, wyd. przez lwowskich członków Komisji Historycznej Akademii Umiejętności, t. III, Lwów 1878.
Google Scholar

OrtMac – Ortyle Maciejowskiego. W: W. Twardzik (red.), Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego, Kraków 2006, (edycja DVD).
Google Scholar

Pozn – Wielkopolskie roty sądowe XIV–XV wieku, t. I, Roty poznańskie, H. Kowalewicz, W. Kuraszkiewicz (oprac.), Poznań–Wrocław: PWN, 1959.
Google Scholar

Reg – Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, H. Łopaciński (oprac.), Prace Filologiczne, 4, 689–794. [transkrypcja – MK].
Google Scholar

Rozm – Rozmyślanie przemyskie. W: Staropolskie apokryfy Nowego Testamentu (edycja internetowa). Pozyskano z apocrypha.amu.edu.pl [data dostępu: 15.09.2023].
Google Scholar

Sul – Kodeks Suleda. W: W. Twardzik (red.), Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego, Kraków 2006, (edycja DVD).
Google Scholar

BzB – Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy (wersja polsko-łacińska), t. 5, red. Elżbieta Kędelska, Irena Kwilecka, Arleta Łuczak, 2012, Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Google Scholar

BLŚP – Baza leksykalna średniowiecznej polszczyzny (w opracowaniu).
Google Scholar

SI – Słownik staropolski. Suplement, cz. I (verba absentia), red. E. Deptuchowa, Kraków: LEXIX, 2014.
Google Scholar

SPJS – Słownik pojęciowy języka staropolskiego, red. B. Sieradzka-Baziur, 2015, spjs.ijp.pan.pl [data dostępu: 15.09.2023].
Google Scholar

SStp – Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. I–XI, Wrocław–Warszawa–Kraków 1953–2002.
Google Scholar

Bartmiński, J., Tokarski, R. (1986). Językowy obraz świata a spójność tekstu. W: T. Dobrzyńska (red.), Teoria tekstu. Zbiór studiów (65–81). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Buława, M. (2019). Nazwy chorób w gwarach polskich, Kraków: Polska Akademia Nauk. Instytut Języka Polskiego (seria: Prace Instytutu Języka Polskiego PAN nr 154).
Google Scholar

Jankowiak, L.A. (2001). Nazwy chorób w polszczyźnie XVI wieku (Próba charakterystyki), Slavia Occidentalis, 58, 9–18.
Google Scholar

Jasiński, K. (1995). Przydomek Bolesława Krzywoustego, Genealogia. Studia i materiały historyczne 6, 137–146.
Google Scholar

Klimecka, G. (1997). Chory i choroba. W: B. Geremek (red.), Kultura Polski średniowiecznej XIV–XV w. (57–64). Warszawa: IH PAN : „Semper”.
Google Scholar

Marczewska, M. (2012). Ja cię zamawiam, ja cię wypędzam… Choroba: studium językowo-kulturowe, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach.
Google Scholar

Pawlaczyk, B. (2007). Kazuistyka medyczna. W: B. Pawlaczyk (red.), Biblia a medycyna, (33–252). Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha.
Google Scholar

Puzynina, J. (1992). Język wartości, Warszawa: PWN.
Google Scholar

Rak, M. (2010), Czym nie jest językowy obraz świata? W: R. Przybylska, J. Kąś, K. Sikora (red.), Symbole grammaticae in honorem Boguslai Dunaj, (485–495). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Google Scholar

Raszewska-Żurek, B. (2022), Dawne epidemie w świetle nazw mór, morowe powietrze i pochodnych – doba staro- i średniopolska, Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury, 34, 243–264. Pozyskano z
Google Scholar

https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/a4b90d1a-1ecb-4dfb-b9db-4a74079368ff/content [data dostępu: 19.04.2024].
Google Scholar

Steczko, I. (2002). Mietnica, kaduk, boża kaźń, czyli o nazwach epilepsji w polszczyźnie XV i XVI w., Annales Academiae Paedagogicae Cracobiensis. Studia Linguistica I, 387-402. Pozyskano z
Google Scholar

https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/4599/AF006--33--Mietnica-kaduk-boza-kazn--Steczko.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Google Scholar

Steczko, A., Steczko, I., Składzień, J., (2003). Katarrus, chrapota, ślinogorz, czyli o nazwach i leczeniu schorzeń laryngologicznych na podstawie zabytków jezyka polskiego z XV i XVI wieku, Otolaryngologia Polska, t. 57, nr 2, 295-300.
Google Scholar

Steczko, I. (2016). Przymiot albo dworska niemoc i jej synonimiczne miana w polszczyźnie XV i XVI wieku. W: K. Polek, Ł. T. Sroka (red. nauk.), Epidemie w dziejach Europy: konsekwencje społeczne, gospodarcze i kulturowe, (156–168), Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego. Pozyskano z
Google Scholar

https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/11184/PM756--Steczko-przymiot-albo-dworska.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Google Scholar

Wolnicz-Pawłowska, E. (2004). Ślachetne zdrowie… – zdrowie i życie człowieka w języku staropolskim i we współczesnej polszczyźnie. W: red. W. Bołoz, E. Wolnicz-Pawłowska, Życie i zdrowie człowieka w tradycji i kulturze polskiej. Materiały konferencji Problematyka życia i zdrowia w tradycji i kulturze polskiej (151–170), Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.
Google Scholar

Zakrzewska, M. (2007). Choroba – zło dotykające człowieka. W: B. Pawlaczyk (red.), Biblia a medycyna (17–27). Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha.
Google Scholar

Zakrzewska, M. (2007). Uzdrowienia w Nowym Testamencie. W: B. Pawlaczyk (red.), Biblia a medycyna (255–288). Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha.
Google Scholar

Wyrażenia „osoba niepełnosprawna” i „osoba z niepełnosprawnością”, Rada Języka Polskiego, 2021, rjp.pan.pl/porady-jezykowe-main/2014-wyrazenia-osoba-niepelnosprawna-i-osoba-z-niepelnosprawnoscia-2 [data dostępu: 15.09.2023].
Google Scholar