Abstrakt

Artykuł jest poświęcony omówieniu semantyki leksemu kołacz w polszczyźnie. Dane pozyskane z podstawowych słowników rejestrujących leksykę historyczną i współczesną, ogólną i dialektalną pozwalają zaobserwować dość dużą różnorodność znaczeniową tego wyrazu. Okazuje się bowiem, że odnosi się on do przeróżnych wyrobów piekarniczych. Przede wszystkim to rodzaj ciasta, zwykle okrągłego i płaskiego (czasem podłużnego), z mąki pszennej, podawanego na ogół na uroczystościach (weselach, świętach). Oprócz tego kołacz to też ‘bochenek’, ‘bułka’, a nawet ‘każdy wyrób piekarniczy z mąki pszennej’ czy inne rodzaje ciast. Pełna definicja osobnego znaczenia, notowanego w języku ogólnym i gwarach, brzmi następująco: ‘wyciśnięte nasiona oleiste, najczęściej zbite w kształcie okrągłego placka, stanowiące
dobrą paszę dla bydła i nierogacizny; makuch’ (SJPD, t. III, s. 833). Ponadto kołacz odnotowano w znaczeniach specjalistycznych – flisackim: ‘okrągłe z chlub [wici dębowych] robione wiązanie, 6 cali średnicy mające, używane w bieganiu, czyli kręceniu wici’ (SWil, t. I, s. 510) oraz górniczym: ‘napiwek dawany górnikom’ (SW, t. II, s. 407; zwany też kołaczne). Wydaje się, że taki przegląd służy lepszemu rozumieniu kołacza, funkcjonującego w ograniczonym zakresie we współczesnej polszczyźnie oraz lepszemu rozumieniu licznych
związków wyrazowych (frazeologizmów i przysłów) pozostających przede wszystkim w historycznych zasobach polszczyzny.