„Gdyby nasze dzieci umiały czytać i pisać…”. Edukacja czytelnicza dzieci wiejskich w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX wieku

Anna Karczewska

doi:10.32798/dlk.1552

Published: 2025-08-22

Vol. 7 No. 1 (2025)

„If our children could read and write…” Reading Education of Rural Children in the Kingdom of Poland in the Second Half of the 19th Century

Anna Karczewska

Dzieciństwo. Literatura i Kultura

Section: Studies

https://doi.org/10.32798/dlk.1552

Abstract

The article focuses on identifying the factors that informed the popularisation of reading among children and young adults in the Russian Partition – in the Kingdom of Poland – during the second half of the 19^th century. The author discusses both institutional and non-institutional determinants of this phenomenon. Institutional
factors included the poor state of elementary schools in the region at the time, limited access to libraries and bookstores, and censorship, which affected the framing of content. Non-institutional barriers stemmed primarily from the harsh living conditions of local communities, which had limited material resources and a weak symbolic foundation, as well as from the social mechanisms shaping their worldview, within which the need to educate children was not yet recognised. The source material draws on contemporary leading press, periodicals intended for rural readers, and selected testimonies from peasant memoirists.

Keywords:

peasants, children’s and youth reading, Kingdom of Poland, 19th century, Russian Partition

Similar Articles

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >>

You may also start an advanced similarity search for this article.

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Karczewska, A. (2025). „If our children could read and write…” Reading Education of Rural Children in the Kingdom of Poland in the Second Half of the 19th Century. Dzieciństwo. Literatura I Kultura, 7(1), 181–195. https://doi.org/10.32798/dlk.1552

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

References

Bogusławski, A. (b.d., sygn. O-70). Czytelnicy Gazety Świątecznej i Zorzy oraz innych czasopism i książek w gm. Woźniki pow. piotrkowskiego w okresie 1900–1907 na tle stosunków społeczno-gospodarczych i kulturalnych okręgu [maszynopis]. Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego.
Google Scholar

Brzeziński, M. [K. Bystrzycki]. (1888). Nasza literatura dla ludu. Głos, 3(13), 151–152.
Google Scholar

Brzeziński, M. [M. B.]. (1897). Dorobek i braki naszej literatury ludowej. Głos, 12(47), 1147–1149.
Google Scholar

Echa warszawskie. (1898). Przegląd Tygodniowy Życia Społecznego, Literatury i Sztuk Pięknych, 33(30), 350–353.
Google Scholar

Fornalska, M. (1970). Pamiętnik matki. Książka i Wiedza.
Google Scholar

Gloger, Z. [Glo…]. (1884). Szkoły elementarne w Królestwie i przyczyny ich upadku. Kraj, 13, 9–10.
Google Scholar

Ignar, S. (1959). Historia szkoły w Łaznowie. LSW.
Google Scholar

ISW SGGW. (1937). Wiejscy działacze społeczni, t. 1: Życiorysy włościan. Państwowy Instytut Kultury Wsi, Kasa im. Mianowskiego.
Google Scholar

Karczewska, A. (2017). Czemu ten nasz chłop ciemny… Inteligenckie dyskusje o czytelnictwie ludowym w Królestwie Polskim w XIX w. Wydawnictwo Nieoczywiste.
Google Scholar

Karczewska, A. (2019). Kobietę uczy matka, aby robiła tak jak ludzie… Wizerunek kobiet wiejskich w oczach czytelników prasy dla ludu w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku (s. 473–482). W: A. Janicka, C. Fournier Kiss, M. Bracka (red.), Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet. Seria I. Perspektywa Środkowoeuropejska. Temida 2.
Google Scholar

Kłobukowski, S. (1896). Lud wiejski w Kongresowem wobec rządu i jego usiłowań. Przegląd Wszechpolski, 19, 435–438.
Google Scholar

Kostecki, J. (1978a). Charakterystyka wybranych społecznych sytuacji komunikacji czytelniczej w polskiej kulturze drugiej połowy XIX w. Pamiętnik Literacki, 69(4), 99–138.
Google Scholar

Kostecki, J. (1978b). Wybrane problemy czytelnictwa chłopów w drugiej połowie XIX w. w świetle relacji pamiętnikarskich. Przegląd Humanistyczny, 1, 183–194.
Google Scholar

Kostecki, J. (2011). Trudny proces przenikania. Carska cenzura zagraniczna wobec importu publikacji w języku polskim w latach 1865–1904. Wydawnictwo BN.
Google Scholar

Kronika bieżąca. (1887). Prawda, 17, 204.
Google Scholar

Kurczak, T. (1958). Jak daleko pamięć sięga. Wspomnienia i wybór artykułów. LSW.
Google Scholar

[L. G. z Kroczyc]. (1885). Z gminy Kroczyc w powiecie olkuskim gub. kieleckiej. Gazeta Świąteczna, 5(17), 5.
Google Scholar

Mędrzecki, W. (2002). Młodzież wiejska na ziemiach Polski centralnej 1864–1939. DiG.
Google Scholar

Rola, J. (1881). Wychowanie dziewcząt. Gazeta Świąteczna, 1(22), 3.
Google Scholar

Siekierski, S. (1991). Etos chłopski w świetle pamiętników. „Galicja” Fundacja Artystyczna ZMW.
Google Scholar

Skórkowski, K. (1863). Korespondencja Przeglądu Katolickiego. Z pod Warszawy. O poprawie ludu wiejskiego w okolicach Warszawy. Przegląd Katolicki, 1(2), 24–26.
Google Scholar

Spasowicz, W., Piltz, E. (red). (1902). Potrzeby społeczne w Królestwie Polskim. Księgarnia Spółki Wydawniczej Polskiej.
Google Scholar

Szpaderski, J. (1865). Katechizm dla młodzieży katolickiej. Przegląd Katolicki, 26, 410–411.
Google Scholar

Vielrose, E. (1976). Szacunek analfabetyzmu w zaborze rosyjskim. Przeszłość Demograficzna Polski, 9, 10.
Google Scholar

Włościanin. (1890). Z parafii bronisławskiej, gminy Lelic, w powiecie płockim. Gazeta Świąteczna, 10(6), 6.
Google Scholar

Wojciechowski, K. (1954). Oświata ludowa 1863–1905 w Królestwie Polskim i w Galicji. Czytelnik.
Google Scholar

Wroczyński, R. (1963). Myśl pedagogiczna i programy oświatowe w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w. PZWS.
Google Scholar

Anna Karczewska

anna.karczewska@koszykowa.pl
https://orcid.org/0009-0000-5750-2106

Affiliation:

Warsaw Public Library – Central Library of Mazovia Province Poland

Bio Statement (e.g., department and rank)

Anna Karczewska – PhD, works at the Warsaw Public Library – Central Library of Mazovia Province (Poland). Her research interests include the analysis of acculturation processes among the peasantry of the Kingdom of Poland in the 19^th and early 20^th centuries. Contact: anna.karczewska@koszykowa.pl.